Een militair lokmiddel biedt een kans waarvan de onmiddellijke aantrekkingskracht andere gevolgen verhult. Sun Tzu onderzoekt hoe die verwachting beweging kan uitlokken, maar waarschuwt ook voor het risico van het najagen van een voordeel dat de tegenstander aanbiedt.
Het gebruik van lokmiddelen bij Sun Tzu maakt deel uit van de principes van militaire misleiding, maar beperkt zich niet tot het achterhouden van informatie. Het kenmerkende ervan is dat er een schijnbare reden wordt geboden om te handelen. De tegenstander denkt op een voordeel af te gaan, terwijl degene die de kans biedt mogelijk een ander resultaat beoogt.
Wanneer wordt een voordeel een lokmiddel?
In hoofdstuk 1 noemt de vertaling van Lionel Giles lokmiddelen als middel om de vijand te lokken. Hoofdstuk 5 brengt het aanbieden van iets wat de tegenstander graag wil hebben in verband met het vermogen diens beweging uit te lokken. Het gaat om militaire passages: ze beschrijven beslissingen van strijdende legers, geen algemene richtlijnen voor menselijke relaties.
Het aangeboden voordeel hoeft niet volledig fictief te zijn. Er kan sprake zijn van onmiddellijke winst, terwijl het geheel van de gevolgen toch ongunstig uitpakt. De misleiding zit dan in de beoordeling van de kans, niet noodzakelijk in het bestaan van wat wordt aangeboden.
Dit onderscheid maakt het mogelijk het plaatselijke voordeel los te zien van het resultaat van de operatie. Iets krijgen wat je graag wilt, is één vraag; bepalen of het de moeite waard was om ervoor op pad te gaan, is een andere. Een strategisch verhaal kan de eerste winst correct beschrijven en vervolgens laten zien dat die ten koste ging van een slechtere positie.
Het mechanisme combineert een verwachting met een gevolg dat de ontvanger niet op dezelfde manier waardeert. De betekenis van oorlogvoering op basis van misleiding biedt het algemene kader. Hier ligt de nadruk op de manier waarop de aantrekkelijkheid van een kans de keuze beïnvloedt tussen handelen, wachten of een positie behouden.
Ook is het goed om te verduidelijken wat met ‘illusie’ wordt bedoeld. Daarvoor hoef je je geen niet-bestaande verschijnselen voor te stellen. Het kan betekenen dat je een verkeerde verklaring geeft voor een werkelijk feit: een klein voordeel interpreteren als teken dat de uiteindelijke uitkomst gunstig zal zijn. De problematische stap vindt plaats tussen wat wordt waargenomen en wat men daarna verwacht te bereiken.
Van de zichtbare kans naar de beoogde verplaatsing
Om een lokmiddel in een militair verhaal te analyseren, is het nuttig het schijnbare voordeel, de beweging die het moet uitlokken en het gevolg van die beweging te identificeren. Deze indeling is een hulpmiddel bij het lezen. Dat betekent niet dat oude bronnen de gebeurtenissen altijd volgens die structuur weergeven of dat alle betrokkenen het volledige plan kenden.
De verplaatsing kan belangrijker zijn dan het verkregen object. Een zichtbare kans kan de aandacht afleiden van een positie, het tempo van een mars veranderen of de verhouding tussen delen van een leger beïnvloeden. De historische vraag is welke verandering de bron beschrijft, niet welke spectaculaire manoeuvre kan worden toegevoegd om het verhaal aantrekkelijker te maken.
Laten we een fictief voorbeeld nemen om de begrippen uit elkaar te houden: een leger verkrijgt een middel dat het nuttig vindt, maar de verplaatsing om het te bemachtigen vertraagt de aankomst op de plek waar het zich moest verzamelen. Het middel bestaat en is verkregen. De beoordeling van het resultaat verandert wanneer de vertraging wordt meegerekend. Het zou niet juist zijn de gebeurtenis alleen op grond van de verwerving een overwinning te noemen.
Dat voorbeeld bewijst op zichzelf evenmin dat er sprake was van een lokmiddel. Om van opzettelijke misleiding te kunnen spreken, moet je de aan de tegenstander toegeschreven intentie onderscheiden van de onvoorziene gevolgen van een beslissing. Een verkeerd ingeschatte kans kan schade veroorzaken zonder dat iemand die heeft voorbereid.
De vergelijking met zwak lijken wanneer je sterk bent helpt het mechanisme af te bakenen. Schijnbare zwakte verandert de inschatting van de slagkracht. Een lokmiddel biedt een prikkel om in beweging te komen. Een leger kan kwetsbaar lijken zonder dat de tegenstander redenen ziet om dichterbij te komen; er kan ook een voordeel worden aangeboden zonder zwakte voor te wenden.
Het verhaal over de tactiek met de kookvuren bij Maling laat zien hoe die elementen samengaan. In hoofdstuk 65 van de Shiji schrijft Sima Qian Sun Bin de vermindering van het aantal kookvuren toe, wat Pang Juan interpreteert als desertie. De vermeende zwakte maakt de achtervolging, binnen de uitleg van de verteller, tot een aantrekkelijke kans.
Het belang van de casus ligt in de toegeschreven opeenvolging: een aanwijzing voedt een verwachting en die verwachting stuurt een beweging. De beschreven afloop maakt van die opeenvolging geen universele regel. Ook biedt ze geen grond om gesprekken, aantallen of beslissingen die in een bepaalde versie niet zijn gedocumenteerd als feiten te reconstrueren.
Waarom Sun Tzu ook waarschuwt voor lokmiddelen
Hoofdstuk 7 laat de andere kant van het argument zien. In de versie van Giles raadt de tekst af een vijand te achtervolgen die doet alsof hij vlucht, en diens lokaas aan te nemen. Het werk houdt de lezer dus beide rollen voor: die van iemand die anderen probeert te beïnvloeden én die van iemand die een kans verkeerd kan beoordelen.
In zijn aantekeningen vermeldt Giles verschillen in de interpretatie van dat lokaas, waaronder een letterlijke uitleg die met voedsel te maken heeft en een ruimere interpretatie. Voor deze analyse is de tweede van belang: het aangeboden object doet ertoe vanwege het gedrag dat het in de hand werkt, zonder dat alle gevallen tot één soort lokmiddel hoeven te worden teruggebracht.
De manoeuvres in hoofdstuk 7 plaatsen die waarschuwing naast de kosten van verplaatsingen. Verplaatsing vereist aandacht voor coördinatie, inspanning en middelen. Een voordeel dat op zichzelf duidelijk lijkt, kan anders worden beoordeeld wanneer ook wordt meegenomen wat het kost om het te bereiken.
Wantrouwen tegenover een lokmiddel betekent evenmin dat je elke kans als vals moet beschouwen. Daarmee zou je het onderscheid tussen situaties onmogelijk maken. De analytische vraag is concreter: welk deel van het voordeel is waargenomen, welk deel is verondersteld en welk gevolg is nog onbekend?
Discipline kan hier worden bekeken als het vasthouden aan een gedeeld doel. Wanneer verschillende delen van een leger plaatselijke voordelen najagen zonder rekening te houden met het geheel, kan de coördinatie verslechteren. Dit is een verklaring van het risico, geen bewering dat elk streven naar voordeel noodzakelijkerwijs tot wanorde leidt.
Een historische lezing moet de onzekerheid van het mechanisme behouden. De ontvanger kan het aanbod negeren, het anders interpreteren of doorzien dat men hem probeert te lokken. Een kans bieden maakt het mogelijk te proberen een beslissing te beïnvloeden, maar geeft geen volledige controle over degene die de beslissing neemt.
Deze passages rechtvaardigen ook niet dat misleiding wordt toegepast op een verkoop of een vertrouwensrelatie. De militaire uitleg berust op een confrontatie en de doelen daarvan. Legers vervangen door klanten zonder dat verschil te onderzoeken, verandert de kwestie die wordt geanalyseerd, ook als hetzelfde woord wordt gebruikt.
Maak in een veldtochtverhaal onderscheid tussen het verkregen voordeel en wat het heeft gekost om het te bereiken. Ga ook na of de intentie om de tegenstander te lokken is gedocumenteerd, of dat het om een latere interpretatie van de uitkomst gaat.
Bekijk alle artikelen in Bedrog bij Sun Tzu: schijn en lokaas interpreteren
