Een gunstige positie kan haar voordeel verliezen als het leger uitgeput of uiteengedreven raakt om die te bereiken. Hoofdstuk 7 onderzoekt de spanning tussen het beoogde voordeel en de kosten van de verplaatsing. De aanbevelingen gaan onder meer over routes, communicatie en voorzichtigheid wanneer de tegenstander lijkt terug te trekken.
De kortste route leidt niet altijd tot de beste aankomst
Hoofdstuk 7, in de vertaling van Lionel Giles uit 1910, beschrijft manoeuvreren als een moeilijke activiteit, omdat het indirecte in directe voordelen en moeilijkheden in voordelen moet omzetten. Het gaat niet simpelweg om de kortste afstand afleggen: belangrijk is dat je aankomt in een toestand waarin je het doel kunt bereiken.
In het onderdeel over positionering en tactiek: hoofdstukken 4 tot en met 7, vormt deze lezing de afronding van het vraagstuk van de troepenopstelling. Een strijdmacht kan een gunstige positie herkennen en dat voordeel verliezen terwijl ze die probeert in te nemen. De verplaatsing maakt deel uit van de afweging en is geen handeling achteraf.
De tekst verbindt een omweg met de mogelijkheid om de aandacht van de tegenstander af te leiden met een ogenschijnlijk voordeel. Later vertrekken en toch eerder aankomen beschrijft een relatief resultaat ten opzichte van de tegenstander. Het betekent niet dat elke langere route op zichzelf de reistijd verkort.
Het onderscheid tussen een directe en indirecte route staat ook niet automatisch gelijk aan Zheng en Qi. Hier gaat het om routes, vertragingen en de strijd om een positie. Een kronkelige route kan voorspelbaar zijn, terwijl een beweging over een rechte weg onverwacht kan komen. De vorm van de route bepaalt niet welke functie die heeft.
Stel je een fictieve oefening voor waarin twee routes naar hetzelfde punt leiden. De kortste route bevat een doorgang waarvoor je moet wachten en de colonne tijdelijk moet opsplitsen. De tweede route is langer, maar maakt het mogelijk de beweging van de hele troepenmacht te behouden. Je kunt niet alleen op basis van de afstand kiezen: je moet de daadwerkelijke aankomst vergelijken en nagaan over welke middelen je dan beschikt.
De relatie met leegte en volheid in hoofdstuk 6 komt naar voren in de vraag welke troepenmacht op het benodigde moment kan worden samengebracht. Bij het begin van de mars over meer manschappen beschikken, betekent niet dat je aan het einde meer slagkracht over hebt.
Snelheid, bevoorrading en coördinatie tijdens de verplaatsing
Het hoofdstuk zet oprukken met alle middelen tegenover het afzonderen van een strijdmacht die zich haast om een voordeel te behalen. De eerste optie kan te laat aankomen; bij de tweede bestaat het risico dat de steun van de bevoorrading wegvalt. Giles wijst op tekstuele problemen in de formulering, maar handhaaft de waarschuwing tegen een langdurige mars zonder bevoorrading.
Gedwongen marsen gaan gepaard met uiteendrijving: de sterksten trekken verder, terwijl degenen die uitgeput raken achterblijven. De verhandeling gebruikt afstanden en verhoudingen van aankomst om de ernst van het probleem te verduidelijken. Het is geen prestatietabel waarmee je verliezen voor elk leger of elke route nauwkeurig kunt berekenen.
De les kan worden geformuleerd als een evaluatievraag: wat offer je op om eerder aan te komen? Als je op de bestemming middelen nodig hebt die nog ver weg zijn, bewijst de snelheid van de voorhoede niet dat de strijdmacht het beoogde voordeel heeft behaald.
Ook wordt ingegaan op kennis van de bedoelingen van andere heersers, de kenmerken van het terrein en het gebruik van plaatselijke gidsen. Verplaatsingen zijn afhankelijk van informatie die je niet krijgt door soldaten te tellen. Een begaanbare route kan haar nut verliezen als die naar een positie leidt die niet goed wordt begrepen.
De vergelijkingen met wind, bos, vuur en berg beschrijven verschillende kenmerken van militair optreden. De tekst wisselt snelheid, samenhang, intensiteit en standvastigheid met elkaar af. Wie alleen het beeld van de wind leest, maakt van het hoofdstuk een aanbeveling om altijd snel te bewegen, iets wat de andere beelden niet ondersteunen.
Communicatie krijgt een eigen onderdeel. Het hoofdstuk haalt een uitspraak aan die wordt toegeschreven aan een boek over militair bestuur: wanneer stem en normaal zicht niet volstaan, worden geluidsinstrumenten en vaandels gebruikt. Het doel is aanwijzingen begrijpelijk te maken voor een grote troepenmacht.
Coördinatie beperkt zowel de individuele opmars van de dapperste als de geïsoleerde terugtocht van de angstige. Volgens het betoog moet een georganiseerde strijdmacht ervoor zorgen dat haar leden op elkaar afgestemd handelen. De moed van één persoon compenseert niet noodzakelijkerwijs het uiteenvallen van het geheel.
De tekst gaat ook in op het moreel en de vermoeidheid. De beschrijving van de ochtendkracht en het verlangen om bij het vallen van de avond terug te keren, hoort bij deze militaire uiteenzetting. Die mag niet worden omgevormd tot een psychologische wet die op iedereen van toepassing is: het gaat erom de werkelijke toestand van de troepenmacht te beoordelen, niet die uitsluitend op basis van het tijdstip te bepalen.
Waarom een terugtrekkende vijand voorzichtigheid vereist
In het laatste deel staan waarschuwingen voor een geveinsde vlucht, een lokmiddel en een tegenstander die zijn orde en slagkracht behoudt. Een schijnbare kans moet worden geïnterpreteerd. Een terugtocht kan de ruimte van de confrontatie veranderen zonder dat dit betekent dat de tegenstander de controle heeft verloren.
Het hoofdstuk raadt ook aan een omsingelde strijdmacht een uitweg te laten en een wanhopige tegenstander niet tot het uiterste in het nauw te drijven. Militair gezien betekent voorzichtigheid dat je een voordeel niet moet omzetten in een situatie die het verzet van de tegenstander versterkt. Het is geen belofte van een vreedzame overgave.
De toepassing ervan op onderhandelen met behoud van waardigheid is een hedendaagse interpretatie. Bij onderhandelingen kan het nuttig zijn als de andere partij over een aanvaardbaar alternatief beschikt, maar het is niet passend om een gesprekspartner gelijk te stellen aan een omsingeld leger of «gouden bruggen» als een letterlijk citaat uit deze passage voor te stellen.
Deze waarschuwingen maken het noodzakelijk de beslissing opnieuw te beoordelen naarmate de situatie verandert. De flexibiliteit van het bevel in hoofdstuk 8 bouwt voort op dat vraagstuk: een verwacht voordeel rechtvaardigt niet dat je vasthoudt aan de oorspronkelijke beweging wanneer niet langer wordt voldaan aan de voorwaarden die haar redelijk maakten.
Om een beweging te interpreteren, moet je onderscheid maken tussen wat je waarneemt en de verklaring die je eraan geeft. Signalen lezen in hoofdstuk 9 zet dat vraagstuk voort vanuit het terrein en het gedrag van de tegenstander.
