Sun Tzu i Tao Te Ching łączy wykorzystanie podobnych obrazów i poruszanie podobnych problemów, co pozwala na porównanie filozoficzne: elastyczność, odporność, przeciwieństwa i przystosowanie. To pokrewieństwo pojęciowe samo w sobie nie dowodzi, że Laozi miał bezpośredni wpływ na Sztukę wojny.
Powiązanie Sun Tzu z taoizmem może pomóc w wyjaśnieniu niektórych najbardziej znanych fragmentów Sztuki wojny, zwłaszcza tych, w których przystosowanie jest ważniejsze niż trzymanie się niezmiennej formy. Przewodnik po taoizmie i elastyczności strategicznej przedstawia ten zbiór idei. Tutaj pytanie jest bardziej konkretne: jakie podobieństwa można wskazać do myśli związanej z Laozi i dokąd takie porównanie może nas zaprowadzić.
Pokrewieństwo filozoficzne nie oznacza dowiedzionego wpływu historycznego
Tradycyjny tytuł Sztuka wojny i Tao Te Ching należą do myśli starożytnych Chin, ale to nie wystarcza, by stwierdzić zależność między tymi dziełami. Gdy dwa teksty posługują się podobnym obrazem lub skłaniają się ku określonym sposobom działania, możliwe są różne wyjaśnienia: kontakt między tradycjami, obieg idei w tym samym środowisku intelektualnym, niezależne rozwijanie podobnych zagadnień lub późniejsze interpretacje zbliżające oba dzieła.
Dlatego warto rozróżnić dwa twierdzenia. Pierwsze ma charakter interpretacyjny: niektóre fragmenty Sun Tzu można odczytywać w zestawieniu z ideami obecnymi w myśli taoistycznej. Drugie ma charakter historyczny: Sun Tzu miał bezpośrednio zaczerpnąć te idee od Laozi. Pierwsze twierdzenie można uzasadniać porównaniem tekstów. Drugie wymagałoby dowodów dotyczących chronologii, przekazu i zależności, których samo podobieństwo pojęciowe nie dostarcza.
Ta ostrożność jest szczególnie potrzebna, ponieważ zarówno datowanie starożytnych tekstów, jak i proces ich redakcyjnego kształtowania nastręczają trudności. Mówienie o „wpływie Laozi” jako o rozstrzygniętym fakcie upraszcza kwestie, które pozostają bardziej złożone niż bezpośrednia relacja między dwoma doskonale zidentyfikowanymi autorami żyjącymi w tym samym czasie.
Precyzyjniej jest mówić o pokrewieństwie między Sztuką wojny a niektórymi ideami taoistycznymi. Pozwala to badać podobieństwa bez tworzenia nieudowodnionej genealogii.
Różnice dotyczą także współczesnych przekładów. Jeden z nich może posługiwać się wyraźnie taoistycznym słownictwem, by objaśnić dany fragment, podczas gdy inny wybierze terminy bardziej wojskowe. Interpretacja Thomasa Cleary’ego pokazuje, jak bardzo perspektywa tłumacza może kierować uwagę ku określonym powiązaniom filozoficznym. Taki odczyt warto rozpatrywać jako interpretację, a nie automatycznie traktować jako dowód historyczny.
Woda, słabość i przystosowanie: najbardziej widoczna analogia
Najbardziej oczywiste pokrewieństwo pojawia się w obrazie wody. Myśl związana z Tao Te Ching wykorzystuje wodę do rozważań nad relacją między tym, co słabe, i tym, co silne, zdolnością zajmowania nisko położonych miejsc oraz skutecznością, która nie zależy od sztywności. Sun Tzu również sięga po obraz wody, ale w ramach wywodu dotyczącego konkretnie wojskowości.
W rozdziale 6 rozmieszczenie wojsk porównane jest do zachowania wody. Woda reaguje na ukształtowanie terenu, a siły zbrojne — na warunki stwarzane przez przeciwnika. Stąd wynika idea unikania silnych punktów i uderzania w słabe. Metafora wody w strategii rozwija ten fragment, nie przekształcając go w pełną doktrynę taoizmu.
Filozoficzna analogia polega na sprzeciwie wobec sztywnej formy. Z góry ustalona strategia może przestać odpowiadać sytuacji, którą miała rozwiązać. Przystosowanie wymaga zachowania celu przy jednoczesnej zmianie sposobu działania, gdy wymagają tego okoliczności.
Nie oznacza to, że woda symbolizuje bierność. U Sun Tzu można skierować ją ku słabemu punktowi, a warunki, które napotyka, mogą zwiększyć jej siłę. Nie chodzi o to, by być słabym, lecz by nie marnować sił na opór, który sprzyja przeciwnikowi.
Relacja między siłą a słabością nie polega też na automatycznym odwróceniu ról. Słaby punkt może przestać być słaby, gdy przeciwnik go wzmocni. Silna pozycja może stracić na znaczeniu, gdy zmieni się cel. Kategorie te opisują relacje w konkretnej sytuacji, a nie trwałe cechy ludzi czy armii.
Mechanizm ten szczegółowo omówiono w części poświęconej próżni i pełni w rozdziale 6. Koncentracja własnych sił i rozproszenie sił przeciwnika są tam elementami wywodu wojskowego. Odczytanie tego fragmentu w zestawieniu z myślą taoistyczną może wnieść perspektywę filozoficzną, nie powinno jednak zacierać jego taktycznego sensu.
Przeciwieństwa, yin i yang: zmienne relacje, nie stałe etykiety
Inny sposób porównania wykorzystuje takie pary jak silny i słaby, pełny i pusty, natarcie i odwrót, obecność i nieobecność. Przeciwieństwa te mogą przywodzić na myśl sposoby myślenia związane z yin i yang, w których sprzeczności pojmuje się przez pryzmat ich wzajemnych relacji i przemian.
Znaczenie strategiczne polega na tym, że pozycja nie ma wartości niezależnie od tego, przeciwko czemu jest wykorzystywana. Przewaga liczebna może być korzystna w jednej sytuacji, a utrudniać inne działanie. Natarcie może wykorzystać okazję albo zniweczyć korzystne położenie. Strategia, która zmienia doraźną preferencję w bezwzględną regułę, przestaje uwzględniać te zmiany.
Nie każdą parę przeciwieństw występującą w chińskim tekście należy jednak automatycznie wyjaśniać za pomocą yin i yang. Przeciwstawianie pojęć jest również powszechnym sposobem rozumowania. Aby przypisać danemu fragmentowi konkretną koncepcję filozoficzną, trzeba ustalić, jak jest ona w nim wykorzystywana i co wnosi do jego interpretacji.
Taka ostrożność pozwala uniknąć zbyt daleko idących stwierdzeń, takich jak: „yin i yang stanowią podstawę całej doktryny wojskowej Sun Tzu”. Można je wykorzystać jako ramę interpretacyjną dla niektórych dynamicznych relacji, ale dzieło omawia też konkretne zagadnienia — zaopatrzenie, dowodzenie, szpiegostwo, teren i organizację — które wymagają osobnej analizy.
Nie wymuszać i czekać na okazję
Porównanie staje się ciekawsze, gdy zastanowimy się nad momentem podjęcia działania. Strategia oparta na przystosowaniu nie musi dążyć do osiągnięcia każdego rezultatu bezpośrednią presją. Można zmienić warunki, poczekać na odsłonięcie słabego punktu lub pozwolić przeciwnikowi znaleźć się w mniej korzystnym położeniu.
Podejście to zbliża się do niektórych interpretacji pojęcia wu wei, zwykle tłumaczonego określeniami takimi jak „niedziałanie” lub „działanie bez wymuszania”. Strategiczne odczytanie wu wei omawia tę relację dokładniej.
W odniesieniu do Sun Tzu nie chodzi o wyobrażenie sobie generała, który pozostaje bezczynny. Istotne jest rozróżnienie koniecznego działania od aktywności, która jedynie pochłania zasoby, bo próbuje wymusić rezultat, na który warunki nie są jeszcze korzystne.
Różnicę tę można zilustrować hipotetycznym przykładem. Wojsko odkrywa, że przeciwnik zajmuje pozycję trudną do zaatakowania i dysponuje wystarczającymi zapasami. Sztywna reakcja polegałaby na uporczywym stosowaniu tego samego podejścia, bo wcześniej postanowiono stoczyć bitwę właśnie tam. Elastyczna reakcja mogłaby zmienić warunki, które zapewniają tej pozycji siłę, poczekać na przemieszczenie przeciwnika lub uderzyć w innym miejscu. Przykład ten nie wskazuje konkretnej taktyki; pokazuje różnicę między zachowaniem celu a kurczowym trzymaniem się jednego sposobu działania.
Takie rozumowanie pomaga zrozumieć, dlaczego elastyczność Sun Tzu może przypominać niektóre wątki taoistyczne. Podobieństwo to należy jednak przedstawiać jako porównanie. Filozofia pozwala stawiać pytania o przystosowanie, wysiłek i odpowiedni moment; traktat wojskowy zachowuje swój własny kontekst i własne zagadnienia.
Najostrożniejsza interpretacja pozostawia miejsce dla obu perspektyw. Sun Tzu można zestawiać z Laozi, ponieważ istnieją między nimi płodne pokrewieństwa. Nie oznacza to jednak, że bezpośredni wpływ należy przedstawiać jako fakt ani że każdy rozdział Sztuki wojny trzeba interpretować przez pryzmat jednej doktryny filozoficznej.
Aby poznać bliżej konkretne pojęcia, metafora wody rozwija temat przystosowania z rozdziału 6, a wu wei zastosowane w strategii omawia różnicę między niewymuszaniem a biernością.
Zobacz wszystkie artykuły w Sun Tzu i taoizm: przewodnik po adaptacji strategicznej
