Sun Tzu ile Tao Te Ching arasında felsefi bir karşılaştırmaya olanak tanıyan imgeler ve meseleler ortaktır: esneklik, direnç, karşıtlık ve uyum sağlama. Kavramsal yakınlık, Lao Tse'nin Savaş Sanatı'nı doğrudan etkilediğini tek başına kanıtlamaz.
Sun Tzu'yu Taoizmle ilişkilendirmek, Savaş Sanatı'ndaki en bilinen bölümlerden bazılarını, özellikle de sabit bir biçimi korumaktan çok uyum sağlamanın önem kazandığı bölümleri açıklığa kavuşturabilir. Taoizm ve stratejik uyum sağlama rehberi bu fikirler bütününü ele alıyor. Buradaki soru daha somut: Lao Tse'yle ilişkilendirilen düşünceyle hangi benzerlikler kurulabilir ve bu karşılaştırma ne ölçüde ileri götürülebilir?
Felsefi yakınlık, tarihsel etkinin kanıtlandığı anlamına gelmez
Geleneksel adıyla Savaş Sanatı ve Tao Te Ching eski Çin düşüncesine aittir; ancak bu, ikisi arasında bir bağımlılık ilişkisi kurmaya yetmez. İki metin bir imgeyi ya da belirli davranış biçimlerine yönelik bir tercihi paylaşıyorsa bunun farklı açıklamaları olabilir: gelenekler arasındaki temas, aynı düşünsel ortamda fikirlerin dolaşımı, benzer sorunların bağımsız biçimde ele alınması veya eserleri birbirine yaklaştıran sonraki dönem yorumları.
Bu nedenle iki iddiayı birbirinden ayırmak gerekir. İlki yorumsaldır: Sun Tzu'nun bazı bölümleri Taoist düşüncede bulunan fikirlerle birlikte okunabilir. İkincisi tarihsel bir iddiadır: Sun Tzu bu fikirleri doğrudan Lao Tse'den almış olabilir. İlk iddia, metinlerin karşılaştırılmasıyla savunulabilir. İkincisi ise kavramsal benzerliğin tek başına sunamayacağı kronoloji, aktarım ve bağımlılık kanıtlarını gerektirir.
Eski metinlerin tarihlendirilmesi ve editoryal oluşumları sorunlu olduğundan bu ihtiyat özellikle gereklidir. «Lao Tse'nin etkisi»nden kesinleşmiş bir olgu gibi söz etmek, hâlâ iki yazarı doğrudan ilişkilendirmekten daha karmaşık olan meseleleri basite indirger; üstelik bu yaklaşım, yazarların kimliklerinin ve çağdaş olup olmadıklarının kesin olarak bilindiğini varsayar.
Daha isabetli bir ifade, Savaş Sanatı ile bazı Taoist fikirler arasındaki yakınlıklardan söz etmektir. Böylece karşılaştırma, kanıtlanmamış bir soy bağına dönüştürülmeden incelenebilir.
Bu ayrım modern çevirileri de etkiler. Bir baskı, bir bölümü açıklamak için açıkça Taoist bir söz dağarcığı kullanabilirken başka bir baskı daha askerî terimler seçebilir. Thomas Cleary'nin yorumu , çevirmenin yaklaşımının dikkati belirli felsefi ilişkilere nasıl yöneltebildiğini gösterir. Bu okuma, tarihsel kanıt olarak otomatik biçimde kullanılmamalı; bir yorum olarak incelenmelidir.
Su, zayıflık ve uyum sağlama: en belirgin paralellik
En belirgin yakınlık, su imgesinde ortaya çıkar. Tao Te Ching ile ilişkilendirilen düşünce, zayıf ile güçlü arasındaki ilişkiyi, alçak yerleri kaplama kabiliyetini ve katılığa dayanmayan bir etkililik biçimini düşünmek için sudan yararlanır. Sun Tzu da suya başvurur, ancak bunu özellikle askerî bir savın parçası olarak yapar.
6. bölümde ordunun düzeni suyun davranışına benzetilir. Su arazinin özelliklerine, askerî güç ise düşmanın koşullarına göre hareket eder. Buradan, güçlü noktalardan kaçınıp zayıf noktalara yönelme fikri doğar. Stratejide su metaforu bu bölümü, onu Taoizm üzerine kapsamlı bir öğretiye dönüştürmeden ele alır.
Felsefi paralellik, katı bir biçime karşı çıkışta yatar. Önceden belirlenmiş bir strateji, çözmeyi amaçladığı duruma artık uymayabilir. Uyum sağlamak, hedefi korurken koşullar gerektirdiğinde hareket tarzını değiştirmeyi gerektirir.
Bu, suyun edilgenliği temsil ettiği anlamına gelmez. Sun Tzu'da su, savunmasız noktaya yöneltilebilir ve karşılaştığı koşullar sayesinde güç kazanabilir. Önemli olan zayıf olmak değil, karşı tarafın işine yarayan bir dirence karşı kapasiteyi boşa harcamamaktır.
Güç ile zayıflık arasındaki ilişki de kendiliğinden tersine dönmez. Düşman güçlendirdiğinde zayıf bir nokta artık zayıf olmaktan çıkabilir. Hedef değiştiğinde güçlü bir konum değerini yitirebilir. Bu kategoriler, kişilerin ya da orduların kalıcı özelliklerini değil, belirli bir durumdaki ilişkileri tanımlar.
Bu işleyiş, 6. bölümde boşluk ve doluluk kavramlarıyla ayrıntılı biçimde ele alınır. Burada kendi kuvvetlerini yoğunlaştırmak ve düşmanı dağıtmak askerî açıklamanın bir parçasıdır. Bu bölümü Taoist düşünceyle birlikte okumak felsefi bir bakış açısı sunabilir; ancak metnin taktik içeriğini göz ardı etmemelidir.
Karşıtlık, yin ve yang: sabit etiketler değil, değişen ilişkiler
Karşılaştırmanın bir başka yolu; güçlü ve zayıf, dolu ve boş, ilerleme ve geri çekilme, varlık ve yokluk gibi ikililerden geçer. Bu karşıtlıklar, zıtların ilişkileri ve dönüşümleri üzerinden kavrandığı yin ve yang düşüncesini çağrıştırabilir.
Strateji açısından önemli olan, bir konumun karşısında kullanıldığı şeyden bağımsız olarak değer taşımamasıdır. Sayıca üstün olmak bir durumda avantaj sağlayabilirken başka bir harekâtı zorlaştırabilir. İlerlemek bir fırsatı değerlendirebilir ya da elverişli bir konumu bozabilir. Duruma özgü bir tercihi mutlak kurala dönüştüren strateji, bu değişimlere yanıt veremez hâle gelir.
Bununla birlikte, Çin metinlerinde bulunan her karşıtlık çifti otomatik olarak yin ve yang üzerinden açıklanmamalıdır. Karşıtlıklar aynı zamanda yaygın bir akıl yürütme biçimidir. Belirli bir felsefi kavramı metne atfetmek için, o kavramın nasıl kullanıldığını ve bölümün yorumuna ne kattığını belirlemek gerekir.
Bu ihtiyat, «Sun Tzu'nun tüm askerî öğretisini yin ve yang yapılandırır» gibi aşırı genellemelerin önüne geçer. Bu kavram, belirli dinamik ilişkileri yorumlamak için bir çerçeve olarak kullanılabilir; ancak eser aynı zamanda ikmal, komuta, casusluk, arazi ve örgütlenme gibi kendi başlarına incelenmesi gereken belirli konuları da ele alır.
Zorlamadan hareket etmek ve fırsatı beklemek
Karşılaştırma, müdahalenin zamanlaması sorgulandığında daha ilginç hâle gelir. Uyum sağlayan bir strateji, her sonucu mutlaka doğrudan baskı uygulayarak elde etmeye çalışmaz. Koşulları değiştirebilir, bir zayıflığın ortaya çıkmasını bekleyebilir ya da düşmanın daha elverişsiz bir konuma düşmesine izin verebilir.
Bu yaklaşım, wu wei kavramının bazı yorumlarına yakındır; kavram genellikle «eylemsizlik» ya da «zorlamadan eyleme» gibi ifadelerle çevrilir. Wu wei'nin stratejik yorumu bu ilişkiyi daha ayrıntılı biçimde inceler.
Sun Tzu'ya uygulandığında buradaki yararlı nokta, hareketsiz kalan bir general hayal etmek değildir. Asıl mesele, gerekli eylemi; henüz elverişli koşullar oluşmadığı hâlde bir sonucu dayatmaya çalışarak yalnızca kaynak tüketen faaliyetlerden ayırt etmektir.
Bu fark varsayımsal bir örnekle görülebilir. Bir kuvvet, düşmanın saldırılması güç bir konumu tuttuğunu ve yeterli ikmalinin bulunduğunu öğrenir. Katı bir yanıt, orada savaşmaya önceden karar verildiği için aynı saldırı biçiminde ısrar etmek olurdu. Uyum sağlayan bir yanıt ise o konumu güçlü kılan durumu değiştirebilir, düşmanın yer değiştirmesini bekleyebilir ya da başka bir noktaya yönelebilir. Bu örnek belirli bir taktik önermez; hedefi korumakla tek bir yönteme saplanıp kalmak arasındaki farkı gösterir.
Bu akıl yürütme, Sun Tzu'daki esnekliğin neden bazı Taoist temalara yakın görünebildiğini anlamaya yardımcı olur. Ancak bu yakınlıktan bir karşılaştırma olarak söz edilmelidir. Felsefe; uyum sağlama, çaba ve fırsat üzerine sorular sormayı mümkün kılar, fakat askerî eser kendi bağlamını ve kendi meselelerini korur.
En ihtiyatlı okuma, her iki boyutu da açık tutar. Verimli yakınlıklar bulunduğu için Sun Tzu, Lao Tse'yle birlikte incelenebilir. Ancak bu, doğrudan etkiyi kanıtlanmış bir olgu gibi sunmayı ya da Savaş Sanatı'nın her bölümünü tek bir felsefi öğreti üzerinden yeniden yorumlamayı gerektirmez.
Belirli kavramları daha yakından incelemek için, su metaforu 6. bölümdeki uyum sağlama fikrini ayrıntılandırırken, stratejiye uygulanan wu wei zorlamamakla edilgen kalmak arasındaki farkı inceler.
Sun Tzu ve Taoizm: Stratejik Uyarlanabilirlik Rehberi bölümündeki tüm yazıları görüntüle
