Thomas Cleary proponuje odczytywać traktat w taoistycznych ramach. Rozróżnienie wstępu, przetłumaczonego tekstu i komentarzy pozwala przyjrzeć się tej propozycji bez przypisywania Sun Tzu wszystkich myśli zawartych w tomie.
Interpretacja Thomasa Cleary’ego rodzi pytanie dotyczące rękopisów i przekładów Sun Tzu: jak zmienia się odczytanie traktatu, gdy tłumacz proponuje na jego wstępnych stronach określone ramy filozoficzne? Aby odpowiedzieć, warto najpierw ustalić, kto przemawia w poszczególnych częściach książki.
Wydanie Cleary’ego i różne głosy w tomie
Wydania związane z pracą Thomasa Cleary’ego łączą przekład traktatu z materiałami, które pomagają go interpretować. Zależnie od wybranego wydania można znaleźć wstępy, tradycyjne komentarze i objaśnienia redakcyjne. Elementów tych nie należy automatycznie utożsamiać ze słowami przypisywanymi Sun Tzu.
Cleary umieszcza Sztukę wojny w kontekście związanym z myślą taoistyczną. To ujęcie wpływa na sposób przedstawienia niektórych fragmentów, zwłaszcza tych, które można powiązać z zapobieganiem, dostosowaniem się, oszczędnym gospodarowaniem siłami i zdolnością osiągania rezultatów bez uciekania się do bezpośredniego starcia.
Wobec danego zdania warto zatem zadać różne pytania: czy należy do przetłumaczonego tekstu? Czy sformułował je komentator? Czy pojawia się we współczesnym wstępie? Interpretacja może być przekonująca, a mimo to nie staje się twierdzeniem starożytnego autora. Prawidłowe ustalenie autorstwa pozwala rozważać każdą myśl na właściwym poziomie.
Wydania z komentarzami łączą również głosy pochodzące z różnych epok. Gdy komentator objaśnia zdanie Sun Tzu, jego wyjaśnienie dokumentuje historyczną interpretację traktatu, ale nie należy włączać go do tekstu oryginalnego tak, jakby obie wypowiedzi powstały w tym samym czasie.
Wybór komentarzy jest ponadto decyzją redakcyjną. Nawet jeśli każdy komentarz ma własną historię, decyzja o tym, które z nich zamieścić, w jakiej kolejności i przy jakich fragmentach, wpływa na doświadczenie czytelnika. Dlatego warto odróżniać historyczne istnienie komentarza od konkretnego sposobu, w jaki porządkuje go współczesne wydanie.
Uważnej lekturze sprzyja najpierw przeczytanie całego fragmentu traktatu, a następnie powrót do jego komentarzy. Można wtedy zauważyć, jaki problem objaśnia każda glosa i jaką interpretację dodaje. Czytanie wszystkiego jako nieprzerwanego wywodu ułatwia przeoczenie tej różnicy, zwłaszcza gdy objaśnienie jest znacznie dłuższe od komentowanego zdania.
Zapobieganie i dyskretna skuteczność: porównanie z Gilesem
Jednym ze sposobów, w jaki Cleary przedstawia swoją interpretację, jest opowieść o trzech braciach lekarzach. Najbardziej znany lekarz zajmuje się problemami, gdy są już widoczne, podczas gdy inny brat interweniuje, zanim choroba w pełni się rozwinie. Anegdota wprowadza sposób myślenia o zapobieganiu; należy do objaśniających ram Cleary’ego, a nie do trzynastu rozdziałów Sun Tzu.
Interpretując ten zabieg narracyjny, można odróżnić skuteczność interwencji od jej widowiskowości. Zapobieżenie problemowi nie musi prowadzić do widocznego zwycięstwa. Zmienia to pytanie, które zadaje sobie czytelnik: zamiast zawsze szukać najbardziej stanowczej odpowiedzi, może zastanowić się, jakie warunki umożliwiły doprowadzenie do konfrontacji.
Punktu odniesienia dostarcza rozdział czwarty przekładu Gilesa. Pojawiają się tam idee związane ze zwycięstwami, które nie wymagają nadzwyczajnego pokazu siły, oraz ze zdolnością strategiczną, której rezultat może wydawać się prosty właśnie dlatego, że warunki zostały wcześniej przygotowane.
Można więc wskazać interpretacyjne podobieństwo między tymi ujęciami: rezultatu nie trzeba mierzyć wysiłkiem widocznym dla obserwatorów. Sformułowania te należą jednak do odmiennych kontekstów. Opowieść o lekarzach porządkuje wstęp filozoficzny; rozdział Sun Tzu dotyczy prowadzenia wojny.
To rozróżnienie nie pozwala twierdzić, że Cleary stworzył od podstaw ideę mało widocznej skuteczności. Pozwala też uniknąć przeciwnego błędu: potraktowania jego anegdoty jako dowodu, że traktat zawsze interpretowano dokładnie tak, jak proponuje Cleary. Porównanie wskazuje na uzasadniony związek między fragmentami, a nie na tożsamość autorów i epok.
Kolejny istotny wątek to preferowanie przez traktat osiągania określonych rezultatów bez staczania wyniszczającej bitwy. Można powiązać tę myśl z interpretacją skupioną na ograniczaniu niepotrzebnej konfrontacji, ale jej kontekst pozostaje strategiczny i militarny.
Dlatego interpretacja skupiona na ograniczaniu konfliktu nie powinna zacierać układów sił obecnych w danym fragmencie. Unikanie walki może wynikać ze względów strategicznych; samo w sobie nie dowodzi ogólnego odrzucenia siły. Interpretacja filozoficzna powinna wyjaśniać to napięcie, zamiast sprowadzać każdą maksymę do rady, jak żyć w zgodzie z innymi.
Można również porównać sposób interpretowania pojęcia dao. W innych przekładach oddawano je za pomocą wyrażeń związanych z prawem moralnym, wpływem lub harmonią między władcami a ludnością. Taoistyczna interpretacja może zwracać szczególną uwagę na filozoficzne konotacje tego pojęcia, ale nie znoszą one jego konkretnej funkcji w strategicznym wyliczeniu zawartym w rozdziale.
Porównanie powinno uwzględniać, gdzie pojawia się każda interpretacja i w jakim stopniu kształtuje lekturę, zamiast dzielić przekłady na rzekomo filozoficzny i taki, który nie potrafi dostrzec filozofii. Porównanie przekładów Gilesa i Griffitha pozwala kontynuować tę analizę, skupiając się na konkretnych wyborach słownictwa.
Taoizm, I Ching i granice interpretacji
Powiązanie traktatu z Tao Te Ching rodzi pytanie o porównanie filozoficzne. Wykazanie bezpośredniego wpływu historycznego wymaga innego rodzaju argumentów: chronologii, przekazu i możliwych do zidentyfikowania relacji tekstowych. Samo podobieństwo pojęć nie wystarczy. Analiza powinowactw między Sun Tzu a taoizmem powinna rozdzielać te dwa zagadnienia.
Dwa teksty mogą wykorzystywać podobne obrazy, poruszać podobne kwestie lub opisywać działanie w podobny sposób, a mimo to jeden nie musi wywodzić się z drugiego. Mogą też należeć do środowiska intelektualnego, w którym pewne idee krążyły w sposób trudny do odtworzenia. Dlatego stwierdzenia „istnieje podobieństwo” i „ten tekst wywarł bezpośredni wpływ na tamten” są odmiennymi twierdzeniami historycznymi.
Ta sama ostrożność dotyczy I Ching. Proponowane związki między różnymi chińskimi dziełami należy wskazywać w konkretnym tomie i komentarzu, w którym się pojawiają. Odniesienia, które Cleary zamieszcza we wstępie lub komentarzu do innego dzieła, nie należy automatycznie przenosić do Sztuki wojny.
Bliskość tytułów może sprzyjać nieprecyzyjnemu przypisywaniu. Zanim omówimy rzekomy związek z I Ching, trzeba ustalić, o jaki tom i fragment chodzi oraz kto jest jego autorem. To, że Cleary tłumaczy lub komentuje kilka dzieł, nie oznacza, że wszystkie jego wstępy są częścią jednej książki ani że wszystkie odniesienia w jego komentarzach są bezpośrednimi źródłami traktatu.
Strategiczna interpretacja wu wei otwiera kolejną drogę interpretacji, o ile nie sprowadza się wu wei do „nierobienia niczego”. Jako propozycja interpretacyjna może skłaniać do pytań: kiedy należy interweniować, jaki wysiłek jest zbędny i kiedy działanie wymusza warunki, których się nie rozumie.
Zastosowane zbyt szeroko wu wei może jednak stać się etykietą, za pomocą której da się z mocą wsteczną wyjaśnić każdą radę, by zachować ostrożność lub elastyczność. Aby tego uniknąć, trzeba wrócić do konkretnego fragmentu i zapytać, jakie działanie opisuje, jaki problem próbuje rozwiązać i jaki jest jego udokumentowany związek z pojęciem filozoficznym użytym do interpretacji.
Ta ostrożność jest szczególnie przydatna, ponieważ Sztuka wojny zawiera bardzo różnorodne wskazówki: dotyczące kalkulacji, podstępu, logistyki, terenu, dowodzenia, szpiegostwa i walki. Interpretacja filozoficzna może je ze sobą powiązać, ale nie powinna zacierać różnic między nimi i sprowadzać całego traktatu do powtórzenia jednej myśli.
Aby prześledzić, jak powstają inne redakcyjne ramy interpretacyjne, można sięgnąć po przekład Amiota. W przypadku Cleary’ego najrzetelniejsza lektura zachowuje widoczne rozróżnienia: między przetłumaczonym tekstem, tradycyjnym komentarzem i współczesną interpretacją. Można wówczas oceniać każde twierdzenie pod kątem jego treści i pochodzenia, nie przypisując starożytnemu autorowi wszystkiego, co ukazuje się pod jego nazwiskiem na okładce.
Robiąc notatki z tego wydania, zapisuj, kto formułuje daną myśl: Sun Tzu, komentator czy Cleary. Dzięki temu można porównywać interpretacje, nie zamieniając ich w cytaty starożytnego autora.
Zobacz wszystkie artykuły w Przekłady Sun Tzu: rękopisy, wersje i kryteria lektury
