“Savaş aldatmaya dayanır” sözü, bir ordunun eksik bilgiyle aldığı kararları anlatır. Anlamı askerî bağlama, söze eşlik eden örneklere ve şu ayrıma bağlıdır: hasmı yanıltmak, kişinin kendi hazırlıklarından vazgeçmesi demek değildir.
Aldatma, Savaş Sanatı’nda açıkça yer alır; ancak en bilinen özdeyişi bağlamından koparmak, askerî bir savı metnin öne sürmediği bir tavsiyeye dönüştürebilir. Askerî aldatma ilkeleri arasında bu bölüm, hasmın algısının stratejik sorunun bir parçası olmasının nedenini açıklar.
Söz nerede geçiyor ve çeviriyle ne değişiyor?
Bu ifade, Lionel Giles’ın numaralandırmasında 1. bölümün 18. maddesinde geçer. İngilizce çevirisi şöyle der: All warfare is based on deception. Bu çevirinin Türkçesi “Her savaş aldatmaya dayanır” olur. “Savaş sanatının tümü aldatmaya dayanır” ifadesi benzer bir düşünceyi aktarır; ancak her Türkçe baskıda bu sözün aynen böyle geçtiği söylenemez.
Bu fark önemlidir; çünkü “savaş”, söz konusu faaliyeti ifade ederken “savaş sanatı” kitap başlığı olarak da anlaşılabilir. Özdeyiş, eserin içeriğinin yalandan ibaret olduğunu ileri sürmez. Aldatmanın, hasda karşı yürütülen askerî faaliyetteki rolünü anlatır.
“Dayanır” sözü de aldatmanın gerekli tek araç olduğu anlamına gelmez. Aynı bölüm, çatışma öncesindeki koşulları da ele alır. 1. bölümdeki beş etken özdeyişi koşulların, komutanın ve örgütlenmenin değerlendirildiği bir çerçeveye yerleştirir. Bir sözü bu diziden koparmak, savın bir bölümünün bütünün yerini aldığı izlenimini yaratabilir.
İfadeyi yorumlarken çeviriyle açıklamayı birbirinden ayırmak gerekir. Buradaki “aldatma”, hasmın bildiğini sandığı şeyleri bilinçli olarak değiştirmeyi anlatır. Buna “kurnazlık” demek bu yönünü yumuşatabilir; “yalan” diye sınırlamaksa anlamı gereksiz yere sözlü ifadelerle kısıtlayabilir. Görünüş, sözlü bir beyanda bulunulmadan, gözlemlenebilir davranışlarla da oluşturulabilir.
Amaç yalanları çoğaltmak değil, bir kararı etkilemektir
Özdeyişin ardından Giles; kapasite, faaliyet ve mesafeyle ilgili örnekleri çevirir: gerçek bir durum düşmana olduğundan farklı gösterilebilir. Bu örnekler savı netleştirmeye yardımcı olur. Önemli olan, fiilî koşullarla karşı tarafın tepkisine yön veren yorum arasındaki farktır.
Gizleme ile yanıltıcı bir görünüm yaratmayı ayırt etmek gerekir. Gizlemek, bir şeyin öğrenilmesini önlemektir; yanıltıcı görünüm yaratmaksa, onun başka türlü anlaşılmasına yol açacak bir görüntü sunar. Bu iki yöntem bir arada kullanılabilir, ancak aynı şey değildir. Bir niyeti bilmemek, soruyu açık bırakır. O niyetin zaten bilindiğine dair yanlış bir kanıya kapılmaksa soruyu erkenden kapatabilir.
Örnek olarak, kaynakları benzer iki komutan düşünelim. Biri koşulların değişebileceği ihtimalini göz önünde bulundururken diğeri doğrulamadığı bir yorumu kesin kabul etsin. Aralarındaki fark, kullandıkları imkânlardan ziyade bildiklerini sandıkları şeylere dayanarak hangi kararları makul gördüklerinde yatabilir.
Yanlış yorum bir davranışı değiştirdiğinde aldatma stratejik önem kazanır. Bir görünüş hiçbir kararı etkilemiyorsa askerî açıdan önemsiz kalabilir. Böylece belli bir amaca hizmet eden bir hileyle yalnızca kafa karışıklığını artıran bir yalan birbirinden ayrılır.
Bu, ayrı ayrı ele alınan iki yöntemi birbirinden ayırmaya yardımcı olur: güçlüyken zayıf görünmek kapasiteye ilişkin değerlendirmeyi değiştirir; yemlerin ve yanılsamaların tarih boyunca kullanımı ise karşı tarafı belli bir tepkiye yöneltmek için bir fırsat yaratır. Her ikisi de aynı genel savın parçasıdır, ancak mutlaka aynı sonucu doğurmaz.
Yorumda bir sınırı da gözetmek gerekir: düşman hakkında yanılmak, onun kaynaklarını ortadan kaldırmaz. Olumlu bir algı bir fırsat yaratabilir; ancak kendi başına ikmal, koordinasyon ya da bir operasyonu sürdürme kapasitesi sağlamaz. Görünüş ile maddi güç farklı boyutlar olarak kalır.
Üstelik hasım da yorum yapar. Bir işaret fark edilmeyebilir, kuşku uyandırabilir ya da beklenenden farklı bir tepkiye yol açabilir. Bu ihtimalleri hesaba katmak, öğüt veren bir özdeyişi bütün orduların her zaman nasıl davrandığını anlatan bir yasaya dönüştürmeyi önler.
Eserin etiği hakkında ne söylenebilir?
Bu bölümde aldatma, askerî komutanlığın başvurabileceği bir araç olarak sunulur. Bu ifade, eserin tutumunu betimlemeye imkân verir. Ancak Antik Çin toplumunun tamamının yalan hakkında aynı ahlaki yargıyı paylaştığını ya da aynı davranışın her ilişkide kabul edilebilir görüldüğünü kanıtlamaz.
Aynı bölümde bir karşıtlık da vardır: Giles, komutanın nitelikleri arasında samimiyete de yer verir. Bu beklentinin, düşmanı aldatma tavsiyesinin hemen yanında bulunması, metni her türlü yalanın koşulsuz onayı olarak özetlemeyi güçleştirir.
Olası yorumlardan biri, kendi ordusunu koordine etmek için gerekli ilişkilerle düşmana gösterilen bilgiyi birbirinden ayırır. Bu bakışa göre iç güven ile hasma dayatılan belirsizlik farklı işlevler görür. Bu, metindeki karşıtlığı açıklamaya yönelik bir yorumdur; eserin aldatmadan kaynaklanan tüm ahlaki sorunları çözdüğünü kanıtlamaz.
Etkinlik, haklılıkla da karıştırılmamalıdır. Bir eylemin askerî durumu olumlu yönde değiştirmesi, sonuçlarına ilişkin tüm soruları tek başına yanıtlamaz. Stratejik çözümleme bir mekanizmayı açıklar; etik değerlendirmeyse bu eylemin kimi etkilediğini ve taraflar arasında hangi yükümlülüklerin bulunduğunu incelemelidir.
Bu özdeyişi müşterilere, iş arkadaşlarına ya da aile üyelerine uyarlamak, bölümde yer almayan yeni varsayımlar gerektirir. Biri Sun Tzu’dan alıntı yaptı diye iş birliğine dayalı bir ilişki savaşa dönüşmez. Eski bir metnin itibarını kullanarak belirli bir davranışın kendi bağlamı dışında neden kabul edilebilir olduğunu açıklamaktan kaçınmak, yorumu isabetsizleştirir.
Baskıları karşılaştırırken ifadeyi 1. bölümde bulun ve öncesindeki ve sonrasındaki paragrafları okuyun. Çevirmenin sözleriyle yorumcuların veya editörlerin eklediği açıklamaları birbirinden ayırın.
Sun Tzu’da Aldatma: Görünüşler ve Tuzaklar Nasıl Yorumlanır? bölümündeki tüm yazıları görüntüle
