De strategie van de vijand aanvallen: ingrijpen in diens plannen

Een plan kan niet meer werken, ook al behoudt degene die het heeft opgesteld zijn middelen. De strategie aanvallen betekent ingrijpen in de relatie tussen wat de tegenstander wil bereiken, de voorwaarden die daarvoor nodig zijn en de middelen waarmee hij denkt dat doel te bereiken.

De strategie van de vijand aanvallen richt de aandacht op diens plannen, en niet op de confrontatie tussen de strijdkrachten. In de gids om te begrijpen hoe je overwint zonder te vechten stelt deze gedachte een concrete vraag: wat zou er moeten veranderen zodat de tegenstander met zijn plan niet langer het resultaat kan behalen dat hij verwacht?

Het plan is het doelwit van de aanval

Griffith plaatst het aanvallen van de strategie in hoofdstuk 3, paragraaf 4; Giles spreekt in paragraaf 3 over het dwarsbomen van plannen. De plaats van deze formulering geeft aan welke prioriteit de verhandeling eraan toekent. Dit betekent niet dat elke campagne dezelfde opeenvolging moet volgen, noch dat een ontdekt plan gegarandeerd kan worden geneutraliseerd.

Om deze prioriteit te interpreteren, is het nuttig onderscheid te maken tussen doel, plan en actie. Het doel is het beoogde resultaat. Het plan verbindt de middelen en voorwaarden die nodig zijn om dat te bereiken. Een actie is een onderdeel van de uitvoering ervan. Een zichtbare activiteit onderbreken betekent niet noodzakelijk dat de samenhang die het geheel draagt, is veranderd.

Zo kan het vertragen van een besluit onbelangrijk zijn als de tegenstander tijd en alternatieven heeft. Als daarentegen een noodzakelijke voorwaarde niet langer vervuld is, kan dat hem ertoe dwingen zijn hele aanpak te herzien. Het verschil zit in de functie van die voorwaarde, niet in hoe indrukwekkend de gebeurtenis is.

‘Aanvallen’ moet hier worden opgevat als ingrijpen in de haalbaarheid van het plan, en niet worden gereduceerd tot een verbaal debat over de merites ervan. Een argument voor een publiek weerleggen en ervoor zorgen dat een strategie niet langer uitvoerbaar is, zijn verschillende resultaten. Een kritiek kan terecht zijn zonder iets te veranderen aan wat de tegenstander kan doen.

Dit onderscheid sluit aan bij de betekenis van de hoogste militaire perfectie. Het gaat erom een resultaat te behalen zonder eerst het volledige vermogen van de tegenstander te vernietigen. Maar een plan dwarsbomen betekent evenmin dat de confrontatie definitief is opgelost: er kan een ander plan of een ander doel voor in de plaats komen.

Informatie maakt het mogelijk intenties en aannames te onderzoeken

Hoofdstuk 13 verbindt voorkennis van de tegenstander met informatie die afkomstig is van mensen. De bespreking van de vijf soorten spionnen in hoofdstuk 13 werkt deze context verder uit. Hier is één gevolg van belang: om een plan te begrijpen zijn gegevens nodig, naast een overtuigende uitleg van hoe het zou kunnen werken.

Capaciteiten geven aan welke acties mogelijk zijn; intenties geven aan welke acties men van plan is uit te voeren. Die zijn niet onderling uitwisselbaar. Dat iemand over een middel beschikt, bewijst niet dat het zal worden ingezet, en een aangekondigd voornemen bewijst niet dat er voldoende middelen zijn om het uit te voeren. Een nauwkeurige interpretatie houdt deze beweringen gescheiden.

Het is ook nuttig een bevestigde intentie te onderscheiden van een gevolgtrekking. Een rapport kan waargenomen voorbereidingen beschrijven zonder het doel ervan te kennen. Op basis daarvan kunnen hypothesen worden geformuleerd, maar ze presenteren alsof het geverifieerde bevelen zijn, voegt een mate van zekerheid toe die niet uit de waarneming voortvloeit.

Aannames zijn de omstandigheden waarvan het plan uitgaat: samenwerking, voldoende tijd of een verwachte reactie. Om die te analyseren, moet je nagaan welke noodzakelijk zijn en welke de uitvoering alleen vergemakkelijken. Als een voorwaarde vervangbaar is, kan het wegvallen ervan een probleem opleveren zonder het plan ongeldig te maken.

Externe steun illustreert dit probleem. De rol ervan wordt besproken in de rol van bondgenootschappen bij Sun Tzu. Het is niet genoeg te weten dat er een relatie bestaat: het gaat erom welke verplichting daardoor wordt ondersteund en voor welk onderdeel van het plan die relevant is. Dat er contacten bestaan, bewijst niet dat iemand bereid is onbeperkt samen te werken.

Informatie verliest haar nut wanneer ze alleen wordt gebruikt om een vooraf bestaande verklaring te bevestigen. Als een gegeven bij meerdere hypothesen past, verdwijnen de andere niet doordat je de meest geschikte kiest. Het is verstandig onzekerheden die de interpretatie kunnen veranderen, zichtbaar te houden, vooral wanneer niet bekend is of het plan nog steeds van kracht is.

Een hypothetisch voorbeeld van een plan dat zijn belangrijkste voorwaarde verliest

Stel je een fictieve onderhandeling voor tussen een organisatie en een leverancier. De leverancier wil bepaalde voorwaarden geaccepteerd krijgen, omdat hij ervan uitgaat dat de dienstverlening onmiddellijk moet beginnen en dat er geen alternatief is dat binnen die termijn past. Het voorbeeld is een hedendaagse analogie, geen gebeurtenis die aan Sun Tzu wordt toegeschreven.

De organisatie ontdekt dat een deel van de dienstverlening kan worden uitgesteld en dat een tijdelijke oplossing in de onmiddellijke behoefte voorziet. Ze heeft de capaciteiten van de leverancier niet uitgeschakeld en ook niet aangetoond dat diens product tekortschiet. Wel heeft ze de urgentievoorwaarde veranderd waarop die onderhandelingswijze berustte.

Bij de analyse moet worden nagegaan of de tijdelijke oplossing daadwerkelijk in de behoefte voorziet. Als die alleen voldoende lijkt en vervolgens tekortschiet, heeft het vermeende alternatief het probleem niet veranderd. Het onderscheid tussen een denkbare mogelijkheid en een haalbare optie maakt het mogelijk het voorbeeld te beoordelen.

Ook verdwijnen de verschillen tussen de partijen niet automatisch. De leverancier kan aan zijn voorwaarden vasthouden, andere voorstellen doen of zich terugtrekken. Wat niet langer overeind blijft, is een concrete verwachting: dat de urgentie tot acceptatie zal dwingen. Het resultaat is een verandering van de beschikbare opties, geen controle over de wil van de gesprekspartner.

Deze analogie laat zien waarom ingrijpen in plannen niet hetzelfde is als psychologische oorlogsvoering in het algemeen. Je hoeft er geen angst voor op te wekken, iemand te vernederen of onwaarheden te verspreiden. De aandacht gaat uit naar een herkenbare afhankelijkheid en naar de vraag of die nog steeds bestaat.

In het bedrijfsleven maakt concurrentie-inlichtingen op basis van openbare bronnen het mogelijk die relatie tussen informatie en interpretatie aan de hand van openbaar materiaal te onderzoeken. Dat is een andere toepassing dan de militaire spionage die in de verhandeling wordt beschreven. Voor het voorbeeld is geen toegang tot privécommunicatie nodig en hoeven geen geheimen van voormalige werknemers te worden verkregen.

Bij de beoordeling van een vergelijkbare situatie is de doorslaggevende vraag welk bewijs zou aantonen dat niet langer aan de oorspronkelijke aanname wordt voldaan. Zonder die toets kan er een elegante verklaring zijn bedacht terwijl het plan van de tegenstander nog altijd volledig uitvoerbaar is.

Maak bij het analyseren van een plan onderscheid tussen het beoogde resultaat en de voorwaarden die nodig zijn om het te bereiken. Geef aan wat je weet, wat je afleidt en welke verandering je ertoe zou brengen je interpretatie te herzien.

Bekijk alle artikelen in Winnen zonder te vechten: betekenis, manieren en grenzen bij Sun Tzu