Hoofdstuk 13: vijf soorten spionnen en de waarde van informatie

Het laatste hoofdstuk van De kunst van het oorlogvoeren brengt de kosten van een veldtocht in verband met de noodzaak om de tegenstander te kennen. De vijf soorten spionnen hebben verschillende taken: sommige verzamelen informatie, terwijl een andere valse informatie verspreidt. Dat verschil maakt duidelijk waarom het hoofdstuk niet kan worden teruggebracht tot een algemene lofzang op het verzamelen van gegevens.

Waarom informatie deel uitmaakt van de kosten van oorlog

Hoofdstuk 13 begint met de inspanning die een veldtocht van de staat en de bevolking vergt. In de vertaling van Lionel Giles uit 1910 is het contrast bewust aangebracht: nadat zoveel middelen zijn ingezet, kan de weigering om informatie in te winnen nog veel grotere schade veroorzaken.

De tekst bestempelt die valse zuinigheid als onmenselijk. De redenering brengt geld en mensenlevens met elkaar in verband, zonder een formule te bieden waarmee voor elk geval kan worden berekend hoeveel er moet worden uitgegeven. De bedragen die worden genoemd, horen bij de uiteenzetting van het traktaat en zijn geen controleerbare begroting voor een specifieke operatie.

Als afsluiting van vuur en inlichtingen: hoofdstukken 12 en 13 is informatie verbonden met beslissingen die de hele strijdmacht raken. De waarde ervan ligt niet in de zeldzaamheid of het geheime karakter, maar in wat je ermee te weten kunt komen voordat je handelt.

De voorkennis die in het hoofdstuk wordt beschreven, komt van mensen die informatie hebben over de tegenstander. Volgens de passage kan die niet worden vervangen door geesten, vergelijkingen met andere gevallen of abstracte berekeningen. Dat betekent niet dat redeneren geen rol speelt: het punt is dat je voor een concrete situatie informatie nodig hebt die redeneren zonder gegevens niet kan opleveren.

Het verschil met het lezen van voortekenen in hoofdstuk 9 zit in de toegang tot informatie. Een formatie observeren levert uiterlijke aanwijzingen op; informatie ontvangen van iemand in een andere omgeving kan antwoord geven op andere vragen. Beide manieren vereisen nog steeds interpretatie.

De vijf soorten spionnen en hun relatie tot informatie

Lokale spionnen: kennis van een gebied

Het traktaat beschrijft lokale spionnen als inwoners van een gebied. Door hun positie kunnen zij toegang hebben tot omstandigheden die een van buitenaf gekomen strijdmacht niet kent. De categorie wordt bepaald door hun band met de plek; dat maakt niet automatisch van iedere inwoner een informant en betekent evenmin dat diegene de beslissingen van de regering kent.

Interne spionnen: toegang tot het bestuur van de tegenstander

Interne spionnen zijn functionarissen van de tegenstander, onder wie volgens Giles zowel burgerlijke als militaire functionarissen vallen. Het criterium is hier anders: hun relatie met een organisatie is van belang, niet alleen waar ze wonen. Bij het lezen van deze categorie kun je je afvragen welke informatie iemand vanuit zijn functie kan kennen, zonder aan te nemen dat een functie toegang tot alles geeft.

Dubbelspionnen of overlopers: wisseling van kamp

Giles gebruikt de benaming ‘overlopers’ voor agenten van de vijand die voor de andere partij worden ingezet. De term ‘dubbelspionnen’ kan de lezer op weg helpen, maar in de passage ligt de nadruk op de verandering van kamp. Het hoofdstuk kent hun een centrale positie toe, omdat het hun kennis verbindt met de inzet van de andere categorieën.

Door die verbindende rol onderscheidt de overloper zich van de lokale informant en de interne functionaris. Dat betekent niet dat een agent betrouwbaar wordt zodra die een nieuwe benaming krijgt. Het nut dat het traktaat aan deze agenten toeschrijft, moet worden gelezen in samenhang met de waarschuwingen over de betrouwbaarheid van berichten.

Opofferbare spionnen: valse informatie verspreiden

De vierde categorie, soms vertaald als ‘liquideerbare spionnen’, speelt een rol bij het verspreiden van misleidende informatie onder de tegenstander. In de uitleg van Du You die Giles aanhaalt, kunnen deze agenten denken dat wat ze overbrengen waar is. Wanneer de vijand de leugen ontdekt, kunnen ze ter dood worden gebracht.

Hun informatieve functie verschilt van die van de andere categorieën: het gaat er niet in de eerste plaats om nieuws mee terug te brengen, maar om de overtuigingen van de andere partij te beïnvloeden. De benaming maakt zichtbaar welk risico wordt opgelegd aan de mensen die hiervoor worden ingezet. Een historische beschrijving ervan betekent niet dat je deze praktijk moet goedkeuren of als een toepasbare werkwijze moet presenteren.

Overlevende spionnen: terugkeren met informatie

Overlevende spionnen zijn degenen die terugkeren uit het gebied van de vijand met informatie. Door hun terugkeer wordt de overdracht voltooid: een waarneming die degene die beslist niet bereikt, kan die beslissing niet sturen. De naam betekent niet dat ze geen gevaar lopen of dat alles wat ze vertellen waar is.

De vijf categorieën combineren dus herkomst, toegang en functie. Het zijn geen vijf rangen in een loopbaan en ook geen vijf technieken die in een vaste volgorde moeten worden toegepast. Sommige leveren informatie op, een andere vervormt die, en de categorie van de overlopers verbindt verschillende relaties binnen het beschreven systeem.

Een bericht ontvangen is niet hetzelfde als het controleren

Het hoofdstuk benadrukt dat onderscheidingsvermogen nodig is om de waarheid van berichten te herkennen. Ook kent het belang toe aan behandeling, beloningen en geheimhouding. De aandacht die het aanbeveelt voor de agenten hangt samen met hun rol, maar vervangt niet het oordeel over elke afzonderlijke informatiebron.

Als leesstrategie is het nuttig om onderscheid te maken tussen wat iemand zelf heeft waargenomen, wat diegene te horen heeft gekregen en wat die persoon zelf heeft geconcludeerd. Deze indeling is geen formulier uit het traktaat. Ze verklaart waarom een gedetailleerd bericht beweringen met verschillende gradaties van onderbouwing kan bevatten, en waarom de stelligheid van de verteller niet voldoende is om ze te bevestigen.

Geheimhouding bewijst evenmin dat informatie van goede kwaliteit is. Een bericht kan tegelijk geheim en onwaar zijn. De tekst noemt de doodstraf voor het onthullen van informatie; die hardheid moet worden erkend, zonder het beeld van de spionage in de oudheid te verzachten. Het streven om collectieve kosten te beperken gaat samen met praktijken die individuen ernstig in gevaar brengen.

Kennis kan richting geven aan wat het betekent om de strategie aan te vallen: inzicht in de plannen van de tegenstander maakt het mogelijk alternatieven voor een directe confrontatie te beoordelen. Toch bepaalt het verzamelen van informatie op zichzelf niet welk doel redelijk is en rechtvaardigt het niet alle middelen om dat doel te bereiken.

Een eigentijdse toepassing op concurrentie-informatie uit openbare bronnen verandert zowel de bronnen als de relatie met mensen. Zo kan een vergelijking van openbare advertenties in een hypothetische bedrijfssituatie laten zien wat een bedrijf beweert, maar bevestigt die niet al zijn interne plannen. Dat maakt van oude spionage geen zakelijke praktijk die per definitie legaal is.

Informatie neemt een deel van de onzekerheid weg, maar neemt de beslissing niet voor de verantwoordelijke. De voorzichtigheid waarmee de aanvallen met vuur in hoofdstuk 12 worden afgesloten, blijft ook nodig wanneer er nieuwe informatie binnenkomt.

Bekijk alle artikelen in Spionage en aanvallen met vuur bij Sun Tzu: hoofdstukken 12 en 13