Rozdział 10 klasyfikuje pozycje i omawia klęski, które przypisuje dowodzeniu armią. Dwie listy odpowiadają na różne pytania: jakie możliwości daje teren oraz jakie decyzje mogą je zaprzepaścić lub zwiększyć związane z nimi ryzyko.
Sześć rodzajów terenu, które dają różne możliwości
Topografia w rozdziale 10 to coś więcej niż formy terenu. W przekładzie Lionela Gilesa z 1910 roku klasyfikacja uwzględnia dostęp, położenie na wzniesieniu, trudności z powrotem oraz odległość od przeciwnika. Dlatego warto czytać każdą nazwę wraz z jej definicją, zamiast wyobrażać sobie sześć zupełnie odrębnych krajobrazów.
W terenie i dostosowaniu: rozdziały 8–11 ten komentarz łączy przestrzeń z odpowiedzialnością za jej wykorzystanie. To samo przejście może dawać różne możliwości w zależności od tego, kto je zajmuje i jakie ma wsparcie. Sama nazwa kategorii nie przesądza o decyzji.
| Rodzaj terenu | Cechy charakterystyczne | Stawiany problem |
|---|---|---|
| Dostępny | Obie strony mogą swobodnie się po nim poruszać. | Wybór korzystnej pozycji bez zaniedbania zaopatrzenia. |
| Trudny do opuszczenia | Można go opuścić, ale trudno ponownie zająć. | Ocena tego, co się stanie, jeśli wyjście nie przyniesie celu. |
| Neutralny, sprzyjający wyczekiwaniu | Żadna ze stron nie zyskuje przewagi, wykonując pierwszy ruch. | Nie mylić zachęty do natarcia z rzeczywistą poprawą sytuacji. |
| Wąski | Przejście ogranicza dostęp i możliwość rozwinięcia sił. | Rozważyć, kto je kontroluje i jakimi siłami. |
| Trudny, o stromych zboczach | Położenie na wzniesieniu wpływa na przebieg starcia. | Nie porównywać sił, pomijając ukształtowanie terenu. |
| Odległy | Strony dzieli duża odległość. | Uwzględnić wysiłek związany z podejściem, oceniając możliwość walki. |
„Neutralny” nie oznacza, że miejsce należy do strony trzeciej, niezwiązanej z wojną. W tym przypadku określenie to opisuje sytuację, w której żadnej ze stron nie służy przejęcie inicjatywy. „Trudny do opuszczenia” nie oznacza też po prostu krętej drogi: u Gilesa istotna jest trudność powrotu na opuszczoną pozycję.
Odległość również jest pojęciem względnym. Miejsce nie jest odległe ze względu na właściwości samego terenu, lecz w odniesieniu do innej siły lub pozycji. Traktat wprowadza ponadto warunek równości stron. Ostrzeżenie to nie jest równoznaczne z zakazem każdego długiego marszu, niezależnie od jego celu.
Tych kategorii nie należy utożsamiać z dziewięcioma sytuacjami z rozdziału 11. Obie klasyfikacje łączą przestrzeń z armią, ale porządkują analizę w odmienny sposób. Nie ma między nimi automatycznego przełożenia tylko dlatego, że pojawiają się w nich takie słowa jak „trudny” czy „wąski”.
Sześć przyczyn klęski przypisywanych przez tekst generałowi
Następnie rozdział zmienia temat: wymienia nieszczęścia, które przedstawia nie jako klęski żywiołowe, lecz jako błędy dowodzenia. Określenia użyte przez Gilesa można oddać jako ucieczka, niesubordynacja, załamanie, zguba, dezorganizacja i rozproszenie. Ich przyczyny lepiej wyjaśniają różnice między nimi niż same nazwy.
| Skutek | Opisany błąd lub brak równowagi |
|---|---|
| Ucieczka | Wystawienie sił przeciwko przeciwnikowi dziesięciokrotnie liczniejszemu, przy pozostałych warunkach równych. |
| Niesubordynacja | Silni żołnierze pod dowództwem oficerów, którzy nie potrafią wyegzekwować posłuszeństwa. |
| Załamanie | Oficerowie chcą posuwać się naprzód, choć żołnierze nie są w stanie sprostać takiemu wysiłkowi. |
| Zguba | Podwładni dowódcy, którzy walczą z urazy, poza ogólną koordynacją. |
| Dezorganizacja | Niejasne rozkazy, nieokreślony zakres odpowiedzialności i źle rozmieszczone formacje. |
| Rozproszenie | Błędna ocena przeciwnika i zaangażowanie zbyt małych sił bez właściwego doboru żołnierzy. |
Pierwsza i ostatnia kategoria są do siebie zbliżone. Giles zwraca uwagę na to podobieństwo w swoim komentarzu: nie warto wymyślać dwóch całkowicie niezależnych mechanizmów tylko po to, by nazwy wydawały się bardziej precyzyjne. Pierwsza podkreśla dysproporcję przy porównywalnych warunkach, ostatnia zaś obejmuje błędy oceny i rozmieszczenia sił.
Stosunek sił jeden do dziesięciu należy do argumentacji tekstu. Nie pozwala obliczyć uniwersalnego prawdopodobieństwa klęski ani zastąpić oceny przygotowania, pozycji i środków. Sam tekst uzależnia to porównanie od równoważności pozostałych warunków.
Przyczyny pośrednie dotyczą relacji wewnątrz armii. Dowódca gotowy do natarcia i żołnierze, którzy nie są w stanie za nim podążyć, nie tworzą przygotowanej siły tylko dlatego, że otrzymali ten sam rozkaz. Podobnie kilka energicznych działań może sobie nawzajem zaszkodzić, jeśli nikt ich nie koordynuje.
Fragment o urażonych oficerach łączy się z elastycznością dowodzenia w rozdziale 8. Istotny jest tu skutek organizacyjny: indywidualna decyzja naraża całość, zanim zostanie ocenione, czy można ją zrealizować.
Przykład decyzji i odpowiedzialności
Wyobraźmy sobie symulację wojskową, w której siły rozważają opuszczenie pozycji, aby zająć przejście. Z raportu wynika, że jest ono słabo bronione, ale nie potwierdza on obecności wsparcia przeciwnika. Podjęcie decyzji wymaga zbadania dostępu, możliwości powrotu oraz środków, które dotarłyby na miejsce.
Odczytywanie sygnałów w rozdziale 9 pomaga odróżnić zaobserwowany fakt od wniosku. Niewielka liczba widocznych żołnierzy nie dowodzi, że przeciwnik dysponuje skromnymi zasobami. Dowódca nie może też zrzucać winy za źle zaplanowany odwrót na teren, jeśli wcześniej znał związane z nim trudności.
Załóżmy, że dowódca postanawia zaczekać na potwierdzenie informacji i najpierw skoordynować swoje jednostki. Nie usuwa to niepewności, ale pozwala wskazać, jakiego warunku brakuje, by uzasadnić ruch. Jeśli podwładny wyruszy z własnej inicjatywy, problem obejmie również naruszenie dowodzenia, oprócz trudności związanych z trasą.
Zakończenie rozdziału łączy wiedzę o własnych siłach, przeciwniku i terenie. Giles zachowuje obraz samotności w połowie drogi, gdy brakuje jednego z tych elementów. Jest to wyraz niedostatku, a nie statystyczne oszacowanie pięćdziesięciu procent.
Pojawia się także troska o żołnierzy, wyrażona przez porównanie ich do dzieci, obok wymagań dotyczących dowodzenia. Współczesne rozważania o trosce i dyscyplinie w zarządzaniu talentami powinny odrzucić dosłowne utożsamianie pracowników z żołnierzami. Można mówić o sprawiedliwym traktowaniu i jasnym podziale odpowiedzialności, nie sprowadzając relacji zawodowej do wojskowego posłuszeństwa.
Ocena klęski wymaga rozróżnienia między warunkami, które ograniczały siły, a decyzjami, które naraziły je na niebezpieczeństwo. Ukształtowanie terenu wyjaśnia część sytuacji; nie odpowiada za osobę, która powinna była je ocenić.
Zobacz wszystkie artykuły w Teren u Sun Zi: przystosowanie i sytuacje w rozdziałach 8–11
