Hoofdstuk 10: zes soorten terrein en zes oorzaken van nederlaag

Hoofdstuk 10 deelt posities in categorieën in en bespreekt nederlagen die het toeschrijft aan de leiding van het leger. De twee lijsten beantwoorden verschillende vragen: welke mogelijkheden biedt het terrein en welke beslissingen kunnen die mogelijkheden onbenut laten of de risico’s vergroten.

Zes soorten terrein met verschillende mogelijkheden

De topografie in hoofdstuk 10 omvat meer dan alleen vormen van het landschap. In de vertaling van Lionel Giles uit 1910 combineert de indeling toegangswegen, hoger gelegen posities, moeilijkheden om terug te keren en de afstand tot de tegenstander. Daarom is het beter elke benaming samen met de bijbehorende definitie te lezen, in plaats van je zes volkomen verschillende landschappen voor te stellen.

In terrein en aanpassing: hoofdstukken 8 tot en met 11brengt dit commentaar de ruimte in verband met de verantwoordelijkheid om die te benutten. Eenzelfde doorgang kan verschillende mogelijkheden bieden, afhankelijk van wie hem bezet en welke ondersteuning die krijgt. De naam van de categorie bepaalt op zichzelf geen beslissing.

TerreinKenmerkenUitdaging
ToegankelijkBeide partijen kunnen zich er vrij over verplaatsen.Een gunstige positie kiezen zonder de bevoorrading uit het oog te verliezen.
Moeilijk begaanbaarJe kunt het terrein verlaten, maar het is moeilijk om het opnieuw in te nemen.Bepalen wat er gebeurt als de uitval niet het gewenste resultaat oplevert.
Neutraal of afwachtendGeen van beide partijen heeft er baat bij als eerste in actie te komen.Een uitnodiging om op te rukken niet verwarren met een werkelijke verbetering van de positie.
SmalDe doorgang beperkt de toegang en de mogelijkheid om troepen op te stellen.Bepalen wie de doorgang beheerst en met welke troepenmacht.
Onherbergzaam of steil bergachtigDe hoger gelegen positie beïnvloedt de confrontatie.De krachtsverhoudingen niet beoordelen zonder rekening te houden met het reliëf.
Ver afgelegenDe strijdende partijen bevinden zich op grote afstand van elkaar.De inspanning om de tegenstander te naderen meenemen in de beoordeling van de strijd.

‘Neutraal’ betekent niet dat de plek toebehoort aan een derde partij die buiten de oorlog staat. Hier verwijst het naar een situatie waarin geen van beide partijen voordeel heeft bij het nemen van het initiatief. ‘Moeilijk begaanbaar’ duidt evenmin simpelweg op een kronkelige weg: bij Giles gaat het om hoe moeilijk het is om terug te keren naar de positie die je hebt verlaten.

Ook afstand is relatief. Een plek ligt niet afgelegen vanwege een eigenschap van de bodem, maar ten opzichte van een andere troepenmacht of positie. Het traktaat noemt bovendien als voorwaarde dat de partijen aan elkaar gewaagd zijn. De waarschuwing komt niet neer op een verbod op elke lange mars, ongeacht het doel ervan.

Deze categorieën moeten niet worden verward met de negen situaties in hoofdstuk 11. Beide indelingen brengen ruimte en leger met elkaar in verband, maar structureren de analyse op verschillende manieren. Woorden als moeilijk of smal komen in beide indelingen voor, maar dat betekent niet dat de categorieën automatisch overeenkomen.

Zes oorzaken van nederlaag die de tekst aan de generaal toeschrijft

Vervolgens verandert het onderwerp van het hoofdstuk: het noemt rampspoed die niet als natuurramp wordt voorgesteld, maar als gevolg van fouten in de leiding. Giles’ termen kunnen worden weergegeven als vlucht, ongehoorzaamheid, wanorde, ondergang, chaos en uiteenslaan. De oorzaken maken het onderscheid duidelijker dan de afzonderlijke benamingen.

UitkomstBeschreven fout of onevenwicht
VluchtEen troepenmacht inzetten tegen een tegenstander die tien keer zo groot is, terwijl de overige omstandigheden gelijk blijven.
OngehoorzaamheidSterke soldaten onder officieren die er niet in slagen gezag uit te oefenen.
WanordeOfficieren die willen oprukken met soldaten die die inspanning niet aankunnen.
OndergangOndergeschikte bevelhebbers die uit wrok vechten, los van de algemene coördinatie.
ChaosOnduidelijke bevelen, onduidelijke verantwoordelijkheden en slecht opgestelde formaties.
UiteenslaanDe tegenstander verkeerd inschatten en te weinig troepen inzetten zonder de troepen zorgvuldig te selecteren.

De eerste en de laatste oorzaak liggen dicht bij elkaar. Giles merkt die verwantschap op in zijn commentaar: het is niet nodig twee volkomen onafhankelijke mechanismen te verzinnen om de termen preciezer te laten lijken. De eerste benadrukt een scheve verhouding bij vergelijkbare omstandigheden; de laatste omvat fouten in de inschatting en de opstelling.

De verhouding van één op tien maakt deel uit van het betoog in de tekst. Je kunt er geen universele kans op een nederlaag mee berekenen en het is geen vervanging voor een beoordeling van de voorbereiding, de positie en de middelen. De tekst stelt uitdrukkelijk als voorwaarde dat de overige omstandigheden gelijk zijn.

De oorzaken daartussen gaan over verhoudingen binnen het leger. Een bevelhebber die wil oprukken en soldaten die niet in staat zijn hem te volgen, vormen niet zomaar een goed voorbereide troepenmacht omdat ze hetzelfde bevel krijgen. Zo kunnen ook meerdere daadkrachtige initiatieven elkaar in de weg zitten als niemand ze coördineert.

De passage over wrokkige officieren sluit aan bij de flexibiliteit van het bevel in hoofdstuk 8. Hier gaat het om het organisatorische effect: een individuele beslissing brengt de hele eenheid in gevaar voordat is beoordeeld of die beslissing uitvoerbaar is.

Een voorbeeld van besluitvorming en verantwoordelijkheid

Stel je een militaire simulatie voor waarin een troepenmacht overweegt haar positie te verlaten om een doorgang in te nemen. Een rapport suggereert dat die nauwelijks verdedigd wordt, maar bevestigt niet of er vijandelijke ondersteuning aanwezig is. Voor de beslissing moet worden onderzocht hoe de doorgang bereikbaar is, of terugkeren mogelijk is en welke middelen de bestemming kunnen bereiken.

Het interpreteren van signalen in hoofdstuk 9 helpt om waarnemingen van conclusies te onderscheiden. Weinig soldaten zien bewijst niet dat de tegenstander weinig middelen heeft. De bevelhebber kan een slecht voorbereide terugtocht evenmin aan het terrein wijten als hij van tevoren op de hoogte was van die moeilijkheid.

Stel dat hij besluit te wachten op bevestiging en eerst zijn eenheden te coördineren. Daarmee verdwijnt de onzekerheid niet, maar hij heeft wel vastgesteld welke voorwaarde ontbreekt om de verplaatsing te rechtvaardigen. Vertrekt een ondergeschikte op eigen initiatief, dan komt er naast de moeilijkheden van de route ook een breuk in de bevelsstructuur bij.

Aan het einde van het hoofdstuk komen kennis van de eigen troepenmacht, de tegenstander en het terrein samen. Giles behoudt het beeld van iemand die halverwege alleen staat wanneer een van die dimensies ontbreekt. Het is een uitdrukking van tekortschieten, geen statistische schatting van vijftig procent.

Ook de zorg voor soldaten komt aan bod, met een vergelijking met kinderen en daarnaast eisen aan de leiding. Een hedendaagse lezing van zorg en discipline in talentmanagement moet de letterlijke gelijkstelling van werknemers en soldaten loslaten. Je kunt eerlijk behandelen en duidelijke verantwoordelijkheden bespreken zonder een arbeidsrelatie gelijk te stellen aan militaire gehoorzaamheid.

Om een nederlaag te beoordelen, moet je onderscheid maken tussen de omstandigheden die de troepenmacht beperkten en de beslissingen die haar in gevaar brachten. Het reliëf verklaart een deel van de situatie; het neemt de verantwoordelijkheid niet over van degene die het had moeten beoordelen.

Bekijk alle artikelen in Het terrein bij Sun Tzu: aanpassing en situaties in hoofdstuk 8 tot en met 11