Eski Çin silahları yüzyıllar boyunca değişti ve tek tip bir donanım oluşturmuyordu. Bir Shang bronz silahı, arbaletlerden söz eden bir metin ve bir Qin mekanizması farklı dönemlere ışık tutar. Adlarını, malzemelerini ve işlevlerini birbirinden ayırmak, hayalî bir asker tasarlamadan bunların nasıl birlikte kullanıldığını açıklamaya yardımcı olur.
Kılıçlar ve sırıklı silahlar: Her bir ad neyi ifade ediyor?
Silahları, MÖ 6. yüzyılın sonları ile 5. yüzyılın başları arasına tarihlenen geleneksel Sun Wu dönemi bağlamında ele alırken, öncülleri ve daha sonraki örnekleri birbirinden ayırmak gerekir. Shang buluntuları daha önceki yüzyıllara, büyük Qin koleksiyonları ise daha sonraki bir döneme aittir. Her ikisi de değişimleri incelemeye yardımcı olur, ancak aynı ordunun donanımını doğrudan betimlemez.
Eski Çin'de savaş ve silahlar üzerine yapılan çalışmalarda, ge terimi, bıçağı sırığa yanlamasına yerleştirilmiş bir sırıklı silahı ifade eder. Genellikle hançer-balta olarak çevrilir. Metropolitan Museum'un koleksiyonunda MÖ 11.–10. yüzyıllara tarihlenen bronz örneklerin yanı sıra, altın kakmalı ve yaklaşık MÖ 3. yüzyıla ait bir bıçak da bulunur.
Bu parçalar arasındaki zaman farkı, adın tek başına kesin bir tarihleme için neden yeterli olmadığını gösterir. Korunmuş metal parçayla silahın tamamını birbirinden ayırmak da önemlidir. Bir bıçağın işlevini yerine getirebilmesi için bir sırığa ve bağlantı parçasına ihtiyacı vardır; yalnızca bronza bakmak, bütün silahın organik malzemelere ne ölçüde bağlı olduğunu gözden kaçırabilir.
ji ise eski biçimleriyle, sırık doğrultusunda uzanan bir ucu yan taraftaki bir parçayla birleştirir. Bu nedenle çoğu zaman teber sözcüğüyle karşılanır. Ancak ge ile ji tam olarak eş anlamlı değildir ve bu çevirilerin hiçbiri, otomatik olarak Orta Çağ Avrupa teberini hayal etmeyi haklı çıkarmaz. Karşılaştırma yapmadan önce parçaların yerleşimi betimlenmelidir.
Mao adı verilen mızrakta uç, sırığın devamı şeklinde yer alır. Bu biçim, ge silahının yan bıçağından farklıdır. Bu biçimler farklı kullanım olanakları sunar; ancak bunları tanımak, kullananların bütün tekniklerini tek başına yeniden kurmaya yetmez.
Düz ve çift ağızlı bir bıçağa sahip olan jian kılıcı başka bir kategoriye girer. Bronz örnekleri, sonraki dönemlerin demir veya çelik silahlarından ayırt edilmelidir. Ayrıca kılıçla uzun bir silah aynı erişim mesafesini sağlamaz. Bir koleksiyonda kılıçların bulunması, bir ordudaki tüm askerlerin kılıç taşıdığını da kanıtlamaz.
Bronz, çoğunlukla kalay içeren, bakır esaslı bir alaşımdır. Malzemenin tanımlanması, kaliteyi kendiliğinden ölçmez: alaşımın bileşimi, parçanın biçimi ve durumu da önemlidir. «Bronz silah» etiketi farklı nesneleri bir araya getirir ve eski silahların tümünün aynı kapasiteye sahip olduğunu göstermez.
Arbalet: Korunmuş mekanizma ve askerî yaygınlaşma
Arbalet, destek ve gerilmiş kirişi sabitleme sistemiyle yaydan ayrılır. Bir mekanizma, kirişi bu konumda tutup daha sonra serbest bırakmayı sağlar. Bu fark, kirişi germe çabasını nişan alma anından kısmen ayırır; ancak silahı kullanma, hazırlama ve diğer savaşçılarla eşgüdüm sağlama gerekliliğini ortadan kaldırmaz.
Askerî metinlerdeki göndermelerle arkeolojik kalıntılar farklı sorulara yanıt verir. Sun Bin'e atfedilen metinde arbaletlerden diğer askerî araçlarla birlikte söz edilir. Bu varlık, eserin arbaletlere verdiği rolün incelenmesini sağlar; ancak tek başına silahın icat edildiği tarihi belirlemez veya bütün devletlerde kullanıldığını kanıtlamaz.
Daha sonraki bir dönem için daha somut maddi kanıtlar vardır. Xiuzhen Janice Li ve çalışma arkadaşları, Terrakotta Ordusu'na ait bronz mekanizmaları 2014'te Antiquity dergisinde yayımlanan bir çalışmada inceledi. Bu nesneler, MÖ 3. yüzyılda Qin Shi Huang'ın mezar kompleksine aittir. Tarihi belirlenmiş bir dayanak noktası oluştururlar; Sun Wu'nun askerlerine ait bir envanter değildirler.
Çalışmada, ölçü farklılıkları ve mekânsal dağılım mekanizmaların partiler hâlinde üretimiyle ilişkilendiriliyor. Bu, üretim ve tedarikin nasıl örgütlendiğinin incelenmesine olanak tanıyor. Ayrıca bir arbaleti incelemek için savaşta nasıl işlediğini hayal etmekle yetinmeyip atölyelerdeki üretim sürecini de takip etmek gerekebileceğini gösteriyor.
Metal mekanizmalar, silahın diğer parçalarının günümüze ulaşmadığı yerlerde korunmuştur. Bu eşitsiz korunma durumu, kazıda bulunan bileşenle arbaletin tamamını birbirinden ayırmayı gerektirir. Ahşap ve kirişten oluşan bir rekonstrüksiyon için ek bilgi gerekir; bir canlandırmada görülen her şeyin aynı buluntudan geldiği varsayılamaz.
Dolayısıyla askerî yaygınlaşmadan söz ederken bağlamları ve tarihleri dikkate almak gerekir. Qin mekanizmaları, o dönemdeki üretim örgütlenmesini belgeler. Bütün yayların bir anda kullanımdan kalktığını kanıtlamaz ve bu ölçekteki üretimin birkaç yüzyıl öncesinde de var olduğunu göstermez.
Bir orduda silahlar nasıl bir arada kullanılıyordu?
Erişim mesafesi, kullanım alanı ve mühimmatı yenileme gerekliliği farklı ihtiyaçlar doğuruyordu. Uzun bir silahın, yakındakilere engel olmadan hareket edebilmesi için alana ihtiyacı vardır. Bir atıcı, mühimmatını korumaya ve kullanabileceği bir konuma sahip olmaya bağlıdır. Bu koşullar, tüm Çin için tek bir düzen hayal etmeden eşgüdümün önemini anlamaya yardımcı olur.
İşlev farklılıkları, piyadeyi her zaman ordunun geri kalanından ayırmıyordu. Çin savaş arabaları savaşçıları taşıyabiliyordu; yaya askerler ise hareket etme ve alanı kullanma bakımından başka olanaklar sunuyordu. Belirli bir bileşimin ne olduğu, yalnızca silahın adından çıkarılmamalı; her kaynak veya buluntu grubu ayrı ayrı incelenmelidir.
Hizmetin kesintisiz sürmesi ayrıca sırıklara, kirişlere, bağlantı parçalarına ve mermilere bağlıydı. Korunmuş bir bıçak, gerekli diğer parçalar artık mevcut değilken de varlığını sürdürebilirdi. Metale sahip olmakla kullanılabilir bir silaha sahip olmak arasındaki bu fark, silahları eski orduların lojistiği ile ilişkilendirir.
Depolar ve nakliye araçları, Savaş Sanatı adlı eserin ateşi ele alırken sıraladığı hedefler arasındadır. 12. bölümdeki ateş saldırıları bu kaynakların savunmasızlığına işaret eder. Bu bölüm barutlu silahları anlatmaz; bir ordunun imkânlarını sekteye uğratmanın başka bir yolunu açıklar.
Bir çeviriyi okurken ge ve ji terimlerini açıklamalarıyla birlikte korumak yerinde olur. «Teber» sözcüğü, metnin hangi parçadan söz ettiğini belirlemek için tek başına yeterli değildir.
Antik Çin’de savaş: savaş arabaları, silahlar ve lojistik bölümündeki tüm yazıları görüntüle
