Wapens uit het oude China: bronzen zwaarden, ge en kruisbogen

Wapens uit het oude China veranderden door de eeuwen heen en vormden geen vastomlijnde uitrusting. Een Shang-bronzen kling, een passage over kruisbogen en een Qin-mechanisme geven informatie over verschillende perioden. Door hun namen, materialen en functies uit elkaar te houden, wordt duidelijk hoe ze werden gecombineerd zonder een denkbeeldige soldaat te reconstrueren.

Zwaarden en stangwapens: wat elke naam aanduidt

Om de wapens te plaatsen in de tijd van Sun Wu, die traditioneel wordt gedateerd tussen het einde van de zesde en het begin van de vijfde eeuw v.Chr., moeten eerdere en latere voorbeelden van elkaar worden onderscheiden. Shang-vondsten stammen uit eerdere eeuwen; de grote Qin-ensembles zijn van later datum. Beide helpen veranderingen te bestuderen, maar geven niet rechtstreeks de uitrusting van één en hetzelfde leger weer.

Bij de studie van oorlogvoering en wapens in het oude China duidt de term ge een stangwapen aan met een kling die dwars op de steel staat. Het wordt doorgaans vertaald als dolkbijl. Het Metropolitan Museum bezit bronzen exemplaren die dateren uit de elfde tot en met de tiende eeuw v.Chr., evenals een kling van omstreeks de derde eeuw v.Chr. met gouden inlegwerk.

Het tijdsverschil tussen die voorwerpen laat zien waarom de naam alleen niet volstaat om een datering vast te stellen. Ook moet het bewaarde metalen onderdeel worden onderscheiden van het complete wapen. Een kling heeft een steel en een verbinding nodig om te kunnen functioneren; wie alleen naar het brons kijkt, ziet mogelijk over het hoofd hoezeer het geheel afhankelijk was van organische materialen.

De ji combineert in zijn oude vormen een punt die in het verlengde van de steel ligt met een dwars geplaatst onderdeel. Daarom wordt vaak het woord hellebaard gebruikt. Ge en ji zijn echter geen exacte synoniemen, en geen van beide vertalingen rechtvaardigt de automatische aanname dat het om een middeleeuwse Europese hellebaard gaat. De plaatsing van de onderdelen moet worden beschreven voordat vergelijkingen worden gemaakt.

De speer, mao, heeft een punt die in het verlengde van de steel ligt. De vorm verschilt van de dwars geplaatste kling van de ge. Deze vormen boden verschillende mogelijkheden voor het hanteren van het wapen, maar alleen al op basis daarvan kunnen niet alle technieken van de gebruikers worden gereconstrueerd.

Het zwaard, de jian, met een rechte kling en twee snijkanten, behoort tot een andere categorie. Bronzen exemplaren moeten worden onderscheiden van ijzeren of stalen wapens uit latere perioden. Bovendien heeft een zwaard niet hetzelfde bereik als een lang wapen. De aanwezigheid van zwaarden in een collectie bewijst evenmin dat alle soldaten van een leger ze bij zich droegen.

Brons is een legering op basis van koper, vaak met tin. De vaststelling dat een voorwerp van dit materiaal is gemaakt, zegt niet automatisch iets over de kwaliteit: ook de samenstelling, de vorm en de staat van het voorwerp zijn van belang. Het etiket ‘bronzen wapen’ omvat uiteenlopende voorwerpen en beschrijft niet één uniforme capaciteit van alle oude wapens.

De kruisboog: bewaard mechanisme en militaire verspreiding

Een kruisboog onderscheidt zich van een boog door het systeem waarmee de gespannen pees wordt ondersteund en vastgehouden. Met een mechanisme kan de pees in die positie worden gehouden en vervolgens worden losgelaten. Daardoor zijn het spannen en het richten gedeeltelijk van elkaar gescheiden, maar het wapen moet nog steeds worden gehanteerd en klaargemaakt, en de gebruiker moet samenwerken met andere strijders.

Verwijzingen in verhandelingen en archeologische resten beantwoorden verschillende vragen. De aan Sun Bin toegeschreven tekst vermeldt kruisbogen naast andere militaire middelen. Dit maakt het mogelijk om de rol te bestuderen die het werk eraan toekent; op zichzelf stelt het noch de uitvindingsdatum van het wapen vast, noch bewijst het dat het in alle staten werd gebruikt.

Voor een latere periode is concreter materieel bewijs beschikbaar. Xiuzhen Janice Li en haar collega's analyseerden de bronzen mechanismen van het Terracottaleger in een studie die in 2014 verscheen in AntiquityDeze voorwerpen behoren tot het grafcomplex van Qin Shihuang uit de derde eeuw v.Chr. Ze vormen een gedateerd referentiepunt, geen inventaris van de troepen van Sun Wu.

De analyse brengt verschillen in afmetingen en de ruimtelijke spreiding in verband met de productie van de mechanismen in series. Zo kan worden onderzocht hoe de productie en bevoorrading waren georganiseerd. Ook blijkt dat je voor de studie van een kruisboog de werkwijze van werkplaatsen moet onderzoeken, en niet alleen moet bedenken hoe het wapen zich in de strijd gedroeg.

De metalen mechanismen zijn bewaard gebleven, terwijl andere onderdelen van het wapen dat niet zijn. Door die ongelijke conservering moet het opgegraven onderdeel worden onderscheiden van een complete kruisboog. Voor een reconstructie van hout en pees is aanvullende informatie nodig; niet alles wat op een replica te zien is, hoeft uit dezelfde vondst afkomstig te zijn.

Om de militaire verspreiding te bespreken, moet daarom rekening worden gehouden met context en datering. De Qin-mechanismen documenteren de organisatie van de productie in die periode. Ze bewijzen niet dat alle bogen onmiddellijk werden vervangen, en evenmin dat deze productieschaal enkele eeuwen eerder al bestond.

Hoe wapens binnen een legerverband op elkaar werden afgestemd

Het bereik, de bewegingsruimte en de noodzaak om projectielen aan te vullen stelden elk andere eisen. Een lang wapen heeft ruimte nodig om te bewegen zonder mensen in de buurt te hinderen. Een schutter moet voldoende munitie hebben en beschikken over een positie vanwaar hij die kan gebruiken. Deze omstandigheden helpen het belang van coördinatie te begrijpen, zonder één vaste formatie voor heel China te verzinnen.

Verschillen in functie betekenden ook niet altijd dat de infanterie gescheiden was van de rest van het leger. Chinese strijdwagens konden strijders vervoeren, terwijl soldaten te voet andere mogelijkheden boden om zich te verplaatsen en ruimte in te nemen. De concrete combinatie moet voor elke bron of vondstgroep afzonderlijk worden onderzocht, en kan niet uitsluitend uit de naam van het wapen worden afgeleid.

Om wapens inzetbaar te houden, waren bovendien stelen, pezen, verbindingen en projectielen nodig. Een bewaarde kling kon nog bestaan terwijl andere noodzakelijke onderdelen niet meer beschikbaar waren. Het verschil tussen metaal bezitten en over een bruikbaar wapen beschikken, verbindt bewapening met de logistiek van oude legers.

Ook opslagplaatsen en transportmiddelen worden genoemd als doelwitten in De kunst van het oorlogvoeren bij de bespreking van vuur. De vuuraanvallen in hoofdstuk 12 verwijzen naar de kwetsbaarheid van deze middelen. De passage beschrijft geen buskruitwapens, maar een andere manier om de middelen van een leger aan te tasten.

Bij het lezen van een vertaling is het verstandig de termen ge en ji te behouden en tegelijk hun betekenis te beschrijven. Het woord ‘hellebaard’ volstaat niet om vast te stellen op welk voorwerp de tekst doelt.

Bekijk alle artikelen in Oorlogvoering in het oude China: strijdwagens, wapens en logistiek