Öfkelenmek ile öfkeyle hareket etmek farklı şeylerdir. 12. bölümün sonundaki uyarı, gündelik hayata yönelik bir düşünce geliştirmemizi sağlar: Duygular muhakemeye hâkim olduğunda geri dönüşü olmayan bir kararı ertelemek ve sonuçlarını daha sonra yeniden değerlendirmek.
Savaş Sanatı’nın 12. bölümü, öfkenin etkisiyle savaşmaya karşı bir uyarı içerir. Gündelik Hayatta Sun Tzu bağlamında bu düşünce, bir mesaja yanıt vermek, bir anlaşmayı bozmak ya da duygular en yoğun hâlindeyken zor bir karar almak gibi gündelik seçimlere uyarlanabilir.
Bu uyarlama, Sun Tzu’yu modern bir psikoloji kuramının yazarı ya da stoacılığın temsilcisi hâline getirmez. Öfke veya stresi ele almaya yönelik terapötik bir protokol de değildir.
Bir duygu hissetmek, onun ilk tepkisini uygulamayı gerektirmez.
Öfke ve egoyla karar vermenin riskleri adlı yazı, eserdeki savı askerî komuta bağlamında inceler. Gündelik hayata uyarlama, iki anı birbirinden ayırmakla başlar: Bir duyguyu yaşamak ve o duyguyu doğuran durumla ilgili ne yapacağına karar vermek.
Bir kişinin öfkelenmek için haklı nedenleri olabilir. Duraklamak, bu nedenleri inkâr etmek ya da hemen sakinleşmeyi beklemek demek değildir. İlk akla gelen tepkinin, duygusal durum değiştikten sonra da sürecek sonuçlar doğurabileceğini fark etmek demektir.
Bu düşünce, geri alınması zor kararlarda özellikle önem kazanır: Herkese açık bir suçlama yayımlamak, profesyonel bir ilişkiyi aniden bitirmek ya da sonradan sürdürmek istenmeyecek bir taahhütte bulunmak gibi.
Her karar ertelenemez. Güvenlik veya sorumluluk nedeniyle hemen yanıt verilmesi gereken durumlar olabilir. İlke, her zaman beklemek değil; aciliyetin gerçekten sorundan mı kaynaklandığını, yoksa esas olarak tepki verme ihtiyacından mı doğduğunu ayırt etmektir.
Kurgusal bir örnek: Öfke uyandıran bir e-postaya yanıt vermek
Bir kişinin, haksız bir suçlama olarak yorumladığı bir iş e-postası aldığını düşünelim. İlk tepkisi, gönderenin kötü niyetli olduğunu öne sürdüğü ve e-postayı birkaç kişiye daha ilettiği uzun bir yanıt yazmak olur.
Göndermeden önce duraklar. E-postanın kabul edilebilir olduğuna kendini ikna etmeye çalışmaz. Yalnızca mesajda yazanları, gönderenin niyeti hakkında çıkardığı sonuçlardan ayırır.
Ardından ulaşmak istediği sonucu belirler: Yanlış bir bilgiyi düzeltmek, bir kararın nedenini öğrenmek ya da anlaşmazlığı kayda geçirmek. Bu hedefler kararlı bir yanıt gerektirebilir. Ancak öfkenin en yoğun olduğu anda yazdığı her cümleyi kullanması şart değildir.
Taslağı gözden geçirirken kanıtlayamayacağı niyetlere ilişkin iddiaları çıkarabilir, önemli olguları koruyabilir ve somut bir açıklama isteyebilir. Duraklamak, tutumundan vazgeçmesini gerektirmeden yanıt verme biçimini değiştirir.
İlk yanıtının uygun olduğu sonucuna da varabilir. Duraklamak, kararın mutlaka değişeceğini garanti etmez; kararı hemen harekete geçme dürtüsünden farklı bir ölçüte göre yeniden değerlendirme imkânı verir.
Duraklamak ne sağlayabilir?
Duraklama, duruma göre kısa ya da uzun olabilir. Amacı, uyaran ile eylem arasına mesafe koymaktır. Bu süre içinde sorulacak soru mutlaka “Bunu hissetmeyi nasıl bırakırım?” olmak zorunda değildir; “Vermek üzere olduğum karar ne ve ne gibi sonuçları olacak?” diye de sorulabilir.
Bu düşünce, ateşle saldırıları ele alan 12. bölüm ile bağlantılıdır. Burada uyarı, karar veren kişinin ruh hâli değişti diye geri alınamayacak zararlara yol açabilecek araçlardan söz edilirken yapılır.
Gündelik hayatta geri döndürülemezlik, askerî bağlamdaki kadar büyük olmayabilir; yine de farklı dereceleri vardır. Bir taslak düzeltilebilir; gönderilen bir mesaj ise artık alıcısına ulaşmıştır. Bir düşünce yeniden gözden geçirilebilir; kamuya açık bir suçlama geri çekilse bile bir ilişkiyi etkileyebilir.
Duraklamak, yeni bilgileri fark etmeyi de sağlar. Belki bir olguyu öğrenmek, bir belgeye danışmak ya da başka birine ne demek istediğini sormak gerekiyordur. Bu bilgi yanıtı değiştirebilecekse, henüz bilinmeyenler varken karar vermeye çalışmak yerine harekete geçmeden önce bilgi edinmek daha yararlı olabilir.
Stres ve karar verme becerisi
Stres; işlerin çokluğu, belirsizlik ya da baskı içeren durumlara eşlik edebilir. Herkesin aynı şekilde tepki verdiğini veya tek bir tekniğin yeterli olacağını varsaymamak gerekir.
Stratejik bir düşünme biçimi olarak, kararı doğrulanabilir bir sonraki adıma indirgemek yararlı olabilir. Çözülmeyi bekleyen beş sorun varsa, belki de yalnızca birinin önümüzdeki saat içinde ele alınması gerekir. Bu sorunu belirlemek diğerlerini ortadan kaldırmaz; ancak hepsini aynı anda ve aynı ölçüde acil bir yanıt gerektiriyormuş gibi ele almayı önler.
Sun Tzu’yla korkularla yüzleşmek benzer bir mantık izler: olguları, öngörüleri ve kaynakları birbirinden ayırır. Gündelik çatışmalarda diplomasi ise duraklama düşüncesini kişiler arasındaki anlaşmazlıklara uygular.
Öfke veya stres uzun süre devam ediyorsa, çok yoğunsa, kontrol kaybına yol açıyorsa ya da gündelik yaşamı önemli ölçüde aksatıyorsa stratejik düşünme, nitelikli uzmanlardan alınacak desteğin yerini tutmaz.
Bu bölümden çıkarılabilecek pratik ders sınırlı ama yararlıdır: Bir duygu, bir durumu nasıl yaşadığımız hakkında bilgi verir; ancak ilk tepkimizi kendiliğinden mevcut en iyi karara dönüştürmez.
Özgün stratejik metin için öfke ve egoyla karar vermenin riskleri yazısına göz atın. Duraklama düşüncesini kişisel anlaşmazlıklara uygulamak için gündelik diplomasi yazısıyla devam edin.
Günlük yaşamda Sun Tzu: alışkanlıklar, kararlar ve çatışmalar bölümündeki tüm yazıları görüntüle
