Sun Tzu’ya göre, savaşları kazanmak en büyük askerî beceriyi tanımlamaya yetmez. Savaşmadan kazanma ilkesi, sonucun ölçütünü değiştirir: önemli olan hedefe ulaşmak ve yıkıcı bir zaferin kullanılamaz hâle getireceği şeyleri korumaktır.
«Askerî üstün mükemmellik» ifadesi, düşmanı bütünlüğünü koruyarak muhafaza etme tercihinin yanında okunduğunda daha iyi anlaşılır. Savaşmadan kazanmayı anlamaya yönelik rehber bu idealin farklı yollarını sunuyor; burada ise ilkenin anlamı, çevirileri ve neyi ileri sürmeye imkân verdiği üzerinde duruyoruz.
Çeviriler askerî mükemmellik hakkında ne söylüyor?
Lionel Giles’ın 3. bölümünün 2. kısmında İngilizce supreme excellence ifadesi yer alıyor. Samuel B. Griffith, kendi çevirisinin 3. kısmında acme of skill ifadesini kullanıyor. «Üstün mükemmellik» ve «becerinin zirvesi», bu ifadelerin İspanyolca açıklamalarıdır; belirli bir İspanyolca baskıdan alıntı değildir.
Giles, savaşmadan düşmanın direncini kırmayı; Griffith ise savaşmadan düşmanı boyun eğdirmeyi anlatıyor. İlkinde sona eren direnç, ikincisinde boyun eğdirilen düşman ön plana çıkıyor. Her ikisi de bir savaş gerektirmese bile zorla kabul ettirilen bir sonucu ifade ediyor.
Bu fark, ifadeyi aşırı iyimser yorumlamaktan kaçınmaya yardımcı olur. Burada «kazanmak», iki tarafın da mutlaka ortak bir çıkar keşfettiği anlamına gelmez. Taraflardan biri istediğini elde ederken diğeri amacından vazgeçebilir. Çatışmanın yaşanmamış olması, bu sonuca nasıl ulaşıldığını anlatır; her katılımcının sonucu nasıl değerlendirdiğini değil.
Yüz savaşta kazanma göndermesi, beceriyi anlamanın iki farklı biçimini karşı karşıya getirir. Zaferlerle dolu bir geçmiş etkileyici olabilir, ancak bu akıl yürütme, söz konusu çatışmalara girmenin gerekli olup olmadığını sorgular. Zaferleri elde etmenin bedeli hesaba katıldığında, zafer sayısı tek başına yeterli bir ölçüt olmaktan çıkar. Bu sayı, olasılıkları hesaplamaya yarayan bir istatistik olarak değil, bu karşılaştırmanın parçası olarak kullanılır.
Bu nedenle «mükemmellik», stratejik bir beceriyi niteler. Kazanana ahlaki bir kusursuzluk atfetmez ve amaçlarının savaşmadan elde edilmiş olmaları nedeniyle adil olduğunu ileri sürmez. Bu iki düzlemi birbirine karıştırmak, kullanılan araçlara ilişkin bir değerlendirmeyi her türlü amacın otomatik olarak onaylanmasına dönüştürür.
Yok etmek yerine korumak: zaferden geriye ne kalır?
Bu ilkeden önce, bir devleti ya da askerî gücü yok etmekle onları bütün hâlde ele geçirmek arasında bir karşılaştırma yapılır. Bu bağlam, ifadeyi tartışmalardan kaçınmaya yönelik bir söz olarak yorumlamayı engeller. Düşünülen şey, bir çatışmanın sonucu ve çatışmaya katılanların ne durumda kaldığıdır.
Bu karşıtlığın bir yorumu olarak, elde edilen hedef ile yol açılan zararı birbirinden ayırabiliriz. Yok etmek, düşmanın eylemlerini sürdürmesini engelleyebilir; ancak başka bir sonuçla kullanılabilir durumda kalacak imkânları da ortadan kaldırır. Zafer yıkımla ne kadar çok özdeşleştirilirse, başlangıçta neyin elde edilmek istendiğini sorgulamadan geçmek de o kadar kolaylaşır.
Kurgusal bir örnek, bu farkı belirginleştirebilir. Aynı askerî anlaşmazlık için iki farklı sonuç hayal edelim: her iki durumda da karşı tarafın direnişi sona eriyor, ancak birinde halkın yaşadığı yerler harap oluyor, diğerinde ise geçim kaynakları korunuyor. Yalnızca kazananın üstün geldiğini söylemek, sonrasındaki durumu değerlendirirken önem taşıyacak bir farkı gizler.
Bu örnek, her zaman kansız bir alternatif bulunduğunu kanıtlamaz. İlk hedefi sabit tutarak sonuçları karşılaştırmaya yarar. Ayrıca korunan her şeyi kazananın kullanabileceği bir kazanca da dönüştürmez: bunları kimin denetlediği ve sonrasında neler olduğu, «bütün» sözcüğünün tek başına yanıtlayamayacağı ek sorulardır.
Koruma, maddi bütünlük ile özerkliği de birbirinden ayırmayı gerektirir. Bir ordu mensuplarını koruyabilir, ancak kendi kararlarını verme hakkını yitirebilir. Bir topluluk binalarını koruyabilir, fakat yeni taleplere boyun eğmek zorunda kalabilir. Fiziksel olarak korunmak; karar verme özgürlüğünü, rızayı ya da taraflar arasında istikrarlı bir ilişkiyi güvence altına almaz.
Bu açıdan bakıldığında ideal, «Kim kazandı?» sorusundan daha zorlayıcı bir soru ortaya koyar: «Ne elde etti ve bunu elde etmek için neyi yok etmek zorunda kaldı?» Bu soru, zararın boyutunu becerinin kanıtı saymadan zaferin kapsamını incelemeyi sağlar.
Savaşmadan kazanma ideali nereye kadar uzanır?
Bölümde çatışma ve kuşatma seçenekleri de ele alınır, ancak bunlar diğer seçeneklerin gerisinde tutulur. 3. bölümdeki saldırı hiyerarşisi bu farkın, bir tercihle bir yasağı birbirinden ayırdığını görmemizi sağlar. İlkeyi savaştan bütünüyle vazgeçmek olarak okumak, kendi bağlamının bir kısmını göz ardı etmek olur.
Bir savaştan kaçınmak, hareketsiz kalmakla da aynı şey değildir. Sonuç, karşı tarafın amacını uygulanabilir kılan koşulların değiştirilmesine bağlı olabilir. Stratejiye saldırmanın ne anlama geldiğine ilişkin inceleme, hedefler, planlar ve eyleme geçme imkânları arasındaki bu ilişkiyi ele alır ve her müdahaleyi güçlerin çarpışmasıyla bir tutmaz.
Bir başka boyut da Sun Tzu’da ittifakların rolü konusuyla ortaya çıkar. Bir karar, üçüncü taraflardan beklenen desteğe bağlı olabilir. Ancak desteğin yitirilmesi mutlaka teslim olmak anlamına gelmez: karşı taraf hedefini değiştirebilir, alternatifler arayabilir ya da farklı koşullarda devam edebilir.
Bu ilke bir ideali ifade eder; başkalarının kararlarını denetleme sözü vermez. Her zaman işe yarayan bir teknik olarak sunulması, bu belirsizliği yok sayar. Ayrıca her uzun süren çatışmanın birilerinin yeterince akıllı olmamasından kaynaklandığı sonucuna da varılamaz: metin, olası her çatışma için eksiksiz bir açıklama sunmaz.
onurlu bir çıkış yolu sunan müzakere ile kurulan bağlantı çağdaş bir uyarlamadır. Bir müzakerede ilişkinin korunması hedefin parçası olabilir; muhatabı boyun eğdirmek ise bu hedefle çelişebilir. Bu karşılaştırma, farklı çıkarlara sahip herkesi askerî bir düşman saymak yerine söz konusu farkı açıkça ortaya koyduğunda yararlıdır.
İlkeyi okurken neyin korunduğunu, hangi hedefe ulaşıldığını ve pasajda «savaşmadan» ifadesinin tam olarak ne anlama geldiğini kontrol edin. Bir savaşın yaşanmamış olması, sonucun tüm etkilerini tek başına açıklamaz.
Savaşmadan kazanmak: Sun Tzu’da anlamı, yolları ve sınırları bölümündeki tüm yazıları görüntüle
