Winnen in de tempel: vooraf rekenen en beslissingen nemen bij Sun Tzu

‘Winnen in de tempel’ vat de passage samen waarmee het eerste hoofdstuk van De kunst van het oorlogvoeren eindigt. Het beeld plaatst de beoordeling vóór de confrontatie. Om het te begrijpen, moeten we onderscheid maken tussen de betekenis van de berekeningen, de uitleg van de tempel en de beperkingen van elke voorspelling.

De tempel als plek voor voorafgaand overleg

In de laatste passage van hoofdstuk 1 brengt Sun Tzu de uitkomst van de berekeningen voorafgaand aan de strijd in verband met de mogelijkheid om te winnen. Lionel Giles behoudt in zijn editie uit 1910 de verwijzing naar de tempel. De gebruikelijke formulering ‘winnen in de tempel’ vat dat verband tussen voorafgaande beoordeling en het verwachte resultaat samen; ze vertelt niet over een strijd die in een religieus gebouw wordt gevoerd.

In een noot haalt Giles de uitleg aan van Zhang Yu, getranscribeerd als Chang Yü: een tempel was voor de generaal bestemd om vóór zijn vertrek zijn plan op te stellen. Die precisering hoort bij het commentaar dat in de editie is opgenomen. De passage uit het traktaat bevat geen bouwkundige beschrijving, gedetailleerde ceremonie of verslag van een specifieke vergadering.

De Chinese uitdrukking miaosuan combineert de verwijzing naar de tempel met die naar de berekening. In deze lezing is vooral van belang dat het overleg vooraf plaatsvindt. Het is niet nodig om van de plek een meditatieruimte te maken of aan de tekst een belofte van bovennatuurlijke tussenkomst toe te schrijven om de redenering uit te leggen.

Giles vertaalt het contrast met veel of weinig berekeningen. Los gelezen kan het lijken alsof degene wint die de meeste berekeningen maakt of het langste plan schrijft. De context vraagt om aandacht voor iets anders: welke omstandigheden worden vergeleken en wat is de uitkomst van die vergelijking? Een berekening herhalen op basis van onjuiste gegevens maakt die niet bruikbaarder als leidraad voor de beslissing.

De tekst verwoordt zijn vertrouwen nadrukkelijk. Een hedendaagse interpretatie moet die formulering onderscheiden van een bewezen garantie. Voorafgaand aan het handelen kunnen voordelen en tekortkomingen worden vastgesteld, maar de beoordeling dwingt de tegenstander niet om zich zoals verwacht te gedragen en neemt onbekende gebeurtenissen niet weg.

Omstandigheden vergelijken zonder onzekerheid te verbergen

De vragen in het hoofdstuk vergelijken de verhouding tussen de heerser en de bevolking, de bekwaamheid van de generaal en de voordelen van hemel en aarde. Ook komen het opvolgen van bevelen, de beschikbare slagkracht, de paraatheid van officieren en soldaten en de duidelijkheid van beloningen en straffen aan bod. Het verband met de vijf factoren in hoofdstuk 1 maakt duidelijk wat wordt beoordeeld, zonder er een aparte classificatie van de situatie aan toe te voegen.

Voor de vergelijking is een gemeenschappelijke maatstaf nodig. De bewering dat een strijdmacht over meer middelen beschikt, zegt niet of die middelen beschikbaar zijn waar ze nodig zijn. Ook verdient een inschatting van de tegenstander niet dezelfde mate van vertrouwen als een eigen omstandigheid die rechtstreeks is gecontroleerd.

Om de oefening te interpreteren, is het nuttig waarnemingen, aannames en onbekenden van elkaar te onderscheiden. Een waarneming heeft een aanwijsbare onderbouwing. Een aanname maakt het mogelijk om voorlopig verder te redeneren. Een onbekende blijft onopgelost. Dit onderscheid is een hedendaags redactioneel hulpmiddel; het wordt niet voorgesteld als een tabel die bewaard is gebleven uit Sun Tzu’s militaire raad.

Dit onderscheid verandert de beslissingen. Als een verplaatsing ervan afhangt dat een route open blijft, mag dat niet als zekerheid worden vastgelegd omdat het het plan goed uitkomt. Vermeld welke informatie de aanname ondersteunt en wat er zou gebeuren als ze onjuist blijkt. De gevolgen van een vergissing kunnen zwaarder wegen dan het gemak van een bevestigend antwoord.

Ook wachten op informatie heeft een prijs. De kosten van oorlog in hoofdstuk 2 herinnert eraan dat middelen blijven worden verbruikt terwijl er een beslissing wordt genomen. Niet elke onzekerheid vereist dat je voor onbepaalde tijd stopt: het gaat erom vast te stellen of de ontbrekende informatie de keuze daadwerkelijk kan veranderen.

In hoofdstuk 1 zelf staat dat plannen aan de omstandigheden kunnen worden aangepast. Berekeningen mogen daarom niet worden verward met de opdracht om de eerste versie van het plan ongewijzigd te behouden. De verdere voorbereiding krijgt concreet vorm in de opstellingen in hoofdstuk 4, waar eigen veiligheid en de kansen die de tegenstander biedt verschillend worden behandeld.

Een sjabloon om aannames te beoordelen en beslissingen te nemen

Dit schema past het beoordelingsvraagstuk toe op een hedendaagse beslissing. Het kan worden ingevuld voordat middelen worden vastgelegd en opnieuw worden bekeken als de omstandigheden veranderen. Een totaalscore is niet nodig: sommige antwoorden kunnen een beperking aan het licht brengen die niet wordt gecompenseerd door een opeenstapeling van kleinere voordelen.

  • Beslissing en doel: wat moet er worden opgelost en welk concreet resultaat zou handelen rechtvaardigen?
  • Gecontroleerde informatie: wat weten we, waar komt die informatie vandaan en op welk moment heeft ze betrekking?
  • Aannames: wat nemen we voor waar aan zonder het te hebben bevestigd, en waarom lijkt dat redelijk?
  • Ontbrekende informatie: welke ontbrekende informatie kan de beslissing veranderen en hoe wordt die gecontroleerd?
  • Alternatieven en beperkingen: wat verandert er als we nu handelen, de reikwijdte aanpassen of wachten? Welke kosten kunnen we niet dragen?
  • Beslissingscriterium: aan welke voorwaarden moet zijn voldaan om verder te gaan, en welke voorwaarden maken dat een optie moet afvallen?
  • Herziening: welk signaal maakt het noodzakelijk om het plan opnieuw te beoordelen en wie is daarvoor verantwoordelijk?

Laten we een hypothetisch sportvoorbeeld bekijken. Een team bereidt een wedstrijd voor met opnames van eerdere wedstrijden. Het heeft een terugkerende manier van opbouwen bij de tegenstander waargenomen, maar kent de opstelling voor de volgende wedstrijd niet. Het gedrag uit het verleden is beschikbare informatie; dat het zich in de volgende wedstrijd herhaalt, is een aanname.

De technische staf kan een reactie voorbereiden en een alternatief uitwerken voor een andere opstelling. Voor de wedstrijd begint, spreken ze af waarop ze letten om tussen beide opties te kiezen. Zo voorkomen ze dat de eerste hypothese een verplichting wordt die niemand meer kan herzien wanneer de wedstrijd iets anders laat zien.

Het voorbeeld sluit aan bij de psychologische en tactische voorbereiding in de sport, zonder moderne sporttechnieken aan het traktaat toe te schrijven. De toepassing bestaat erin de redenen voor een beslissing expliciet te maken. Noch de beschikking over videobeelden, noch het invullen van het sjabloon garandeert de uitkomst van de wedstrijd.

Een voorafgaande berekening is het bewaren waard als daarmee kan worden gereconstrueerd waarom voor een bepaalde optie is gekozen. Als de omstandigheden veranderen, helpt die onderbouwing om het plan te herzien zonder een koerswijziging te verwarren met een gebrek aan voorbereiding.

Bekijk alle artikelen in Sun Tzu’s strategische voorbereiding: hoofdstukken 1 t/m 3