Hoofdstuk 1: de vijf beoordelingsfactoren

Het eerste hoofdstuk van De kunst van het oorlogvoeren stelt voor om de omstandigheden van een conflict te onderzoeken voordat het leger wordt ingezet. De vijf factoren gaan niet alleen over de soldaten: ze omvatten ook de verhouding tot de heerser, de natuurlijke omstandigheden en de organisatie die optreden mogelijk maakt.

Wat de vijf factoren uit hoofdstuk 1 betekenen

Als referentie dient de Engelse vertaling uit 1910 van Lionel Giles, vergeleken met de Chinese tekst. Giles noemt de morele wet, de hemel, de aarde, de bevelhebber en methode en discipline. De Nederlandse benamingen leer, tijd, terrein, bevelvoering en discipline helpen om die onderdelen te herkennen, maar behoeven toelichting om er geen betekenissen aan toe te kennen die de passage niet heeft.

Leer of Tao: de verhouding tussen heerser en bevolking

De eerste factor, dao of tao, wordt gedefinieerd aan de hand van de overeenstemming tussen de bevolking en degene die regeert. De tekst vraagt of mensen bereid zijn de risico's van de militaire onderneming te delen. De factor vertalen als leer kan misleidend zijn als je daar uitsluitend een verzameling gevechtsprocedures onder verstaat.

Het gaat om de vraag wat de samenwerking in stand houdt wanneer het moeilijk wordt. Je ergens achter scharen en tijdens een veldtocht in staat zijn je aan afspraken te houden, zijn twee verschillende dingen. De passage biedt ruimte om die politieke verhouding te onderzoeken; ze bewijst niet dat elke zaak die door een bevolking wordt gesteund rechtvaardig is, noch dat de instemming onveranderd blijft.

Tijd: seizoenen en natuurlijke omstandigheden

Giles licht de hemel toe aan de hand van dag en nacht, koude en warmte, tijden en seizoenen. Deze factor komt dus niet simpelweg neer op het bijhouden van een kalender. Het gaat om omstandigheden die de mogelijkheden voor verplaatsing, verblijf en optreden kunnen veranderen.

Eenzelfde beslissing kan verschillende gevolgen hebben, afhankelijk van het moment waarop ze wordt uitgevoerd. Om de beslissing te beoordelen, moet je aangeven welke omstandigheden worden verwacht en in hoeverre het plan daarvan afhankelijk is. Een seizoen gunstig noemen zonder dat te koppelen aan een concrete operatie levert weinig informatie op.

Terrein: afstanden, toegangswegen en blootstelling aan gevaar

De derde factor omvat afstanden, open of nauwe doorgangen en omstandigheden die gevaarlijk of veilig zijn. Het terrein is van belang vanwege wat het mogelijk maakt en de risico's die het met zich meebrengt. Twee plaatsen die op een kaart dicht bij elkaar liggen, kunnen heel verschillende verplaatsingen vereisen.

De beoordeling ervan moet worden gekoppeld aan de eigen middelen. Een doorgang die voor één persoon toegankelijk is, is niet noodzakelijk even bruikbaar voor een troepenmacht met voertuigen en voorraden. Deze functionele benadering voorkomt dat de factor wordt teruggebracht tot het kennen van namen van bergen en rivieren.

Bevelvoering: eigenschappen om leiding te geven

De tekst schrijft de bevelhebber wijsheid, oprechtheid, welwillendheid, moed en strengheid toe. In Giles' vertaling duidt de laatste eigenschap op discipline. De opsomming brengt beoordelingsvermogen, de omgang met mensen en het vermogen om beslissingen vol te houden samen; goed leiderschap wordt dus niet uitsluitend met durf vereenzelvigd.

Deze vijf eigenschappen horen bij de vierde factor: het zijn geen vijf aanvullende strategische factoren. Als je ze vertaalt naar de vijf deugden van een bedrijfsleider, is het verstandig toe te lichten welk gedrag je vergelijkt. Een hedendaagse leidinggevende heeft niet dezelfde macht of verplichtingen als een generaal uit de oudheid.

Discipline: organisatie en werking

De vijfde factor omvat meer dan het opvolgen van bevelen. Giles noemt de indeling van het leger, de gezagsniveaus, de bevoorradingsroutes en het beheer van de uitgaven. In zijn toelichting erkent hij dat hij voor de uitwerking van een zeer beknopte Chinese uitdrukking een interpretatie van Cao Cao volgt.

Het verschil met bevelvoering zit in wat er wordt beoordeeld. Iemand kan een situatie goed inschatten en toch werken binnen een organisatie die niet in staat is diens beslissingen uit te voeren. Om deze factor te beoordelen, moet je kijken naar verantwoordelijkheden, procedures en de beschikbaarheid van middelen, naast het gedrag van individuen.

Hoe je de factoren omzet in beoordelingsvragen

De volgende tabel bevat redactionele vragen op basis van het hoofdstuk. Het is geen overgenomen formulier uit de oudheid en kent geen scores uit het traktaat toe. De functie ervan is om elke beoordeling te koppelen aan een waarneembare omstandigheid.

FactorBeoordelingsvraagWat je kunt nagaan
LeerWelke afspraken houden de samenwerking in stand?Echte afspraken, gedeelde doelen en bereidheid om de kosten te dragen.
TijdWat verandert er als je op een ander moment handelt?Seizoen, verwachte omstandigheden en de mogelijkheid om te wachten.
TerreinWat maakt de omgeving mogelijk en wat bemoeilijkt ze?Afstanden, toegangswegen en beperkingen van de beschikbare middelen.
BevelvoeringWie neemt de beslissing en waartoe is diegene in staat?Beoordelingsvermogen, geloofwaardigheid, verantwoordelijkheden en de reactie op moeilijkheden.
DisciplineKan wat is besloten gecoördineerd worden uitgevoerd?Organisatie, voorbereiding en continuïteit van de bevoorrading.

Het hoofdstuk gebruikt de factoren als basis voor een vergelijking tussen partijen en stelt vervolgens zeven vragen. Het introduceert geen moderne puntentelling en verklaart niet dat alle voordelen onderling uitwisselbaar zijn. De uitwerking van wat het betekent om de overhand te hebben in de tempel hoort bij die voorafgaande beoordeling en verschilt van het leren kennen van de namen van de factoren.

Bovendien kan een aanvankelijk gunstige beoordeling tijdens de veldtocht verslechteren. Dat verband leidt naar de kosten van oorlog in hoofdstuk 2. De omstandigheden beoordelen kan ook aanleiding geven tot een minder destructieve optie, zoals wordt toegelicht in de aanvalshiërarchie in hoofdstuk 3.

Een hypothetisch voorbeeld waarin de vijf factoren samenkomen

Stel je een fictieve militaire expeditie voor die als doel heeft een positie te versterken voordat de winter begint. De heerser eist snelheid, maar de troepenmacht moet een bergpas oversteken en voorraden vervoeren. Een overwinning wordt niet als vanzelfsprekend aangenomen: de eerste stap is nagaan of de verplaatsing het doel kan bereiken zonder het detachement te isoleren.

De leer vraagt om duidelijkheid over de vraag of de deelnemers het doel begrijpen en de verwachte verplichtingen aanvaarden. De tijd brengt een voorwaarde met zich mee: de pas moet tijdens de expeditie begaanbaar blijven. Het terrein voegt daar een andere voorwaarde aan toe: de route is begaanbaar, maar de smalle doorgang beperkt het verkeer van voertuigen. Het zijn samenhangende, maar niet identieke problemen.

De bevelhebber moet beslissen of die beperkingen het mogelijk maken het doel te handhaven of dat het moet worden aangepast. De discipline bepaalt wie de route controleert, hoe wijzigingen worden doorgegeven en welke middelen met de troepenmacht meegaan. Als de continuïteit van de verplaatsing niet kan worden gegarandeerd, neemt een krachtig bevel die tekortkoming niet weg.

Een weloverwogen besluit kan zijn om de expeditie te beperken of uit te stellen totdat er voldoende informatie beschikbaar is. De beoordeling heeft geen zekerheid over de tegenstander opgeleverd, maar wel een afhankelijkheid van het eigen plan aan het licht gebracht. Een andere toepassing vind je in de vijf factoren toegepast op planning: om deze vragen op persoonlijke planning toe te passen, moet je de context veranderen en niet doen alsof Sun Tzu een productiviteitsmethode heeft ontworpen.

Een bruikbare beoordeling vermeldt uiteindelijk wat bekend is en welke omstandigheid de beslissing zou kunnen veranderen. De vijf namen kennen is een begin; uitleggen hoe ze van invloed zijn op een concrete situatie vraagt om meer.

Bekijk alle artikelen in Sun Tzu’s strategische voorbereiding: hoofdstukken 1 t/m 3