Hoofdstuk 3: prioriteiten bij de aanval, bevelvoering en informatie

Hoofdstuk 3 rangschikt de militaire opties op basis van wat ze mogelijk maken te bereiken en te behouden. De hiërarchie begint bij de plannen van de tegenstander en plaatst het beleg onderaan. Het betoog gaat verder met de verhouding tussen de strijdkrachten, de relatie tussen generaal en vorst en de kennis die nodig is om beslissingen te nemen.

Waarom de aanvalsopties niet onderling uitwisselbaar zijn

In de vertaling van Lionel Giles uit 1910 begint hoofdstuk 3 met de voorkeur om het land en de strijdkrachten van de tegenstander intact te behouden in plaats van ze te vernietigen. Dat uitgangspunt helpt de daaropvolgende hiërarchie te begrijpen: een doel bereiken en datgene verwoesten waarop je je richt, leveren niet hetzelfde resultaat op.

Dit idee houdt niet in dat er in het algemeen van geweld moet worden afgezien. De verhandeling onderzoekt nog steeds hoe de tegenstander kan worden onderworpen. De betekenis van de hoogste militaire perfectie gaat dieper in op dat ideaal; om het hele hoofdstuk te lezen, moeten we verder kijken naar de criteria die richting geven aan de keuze van middelen.

De volgorde kan met dit schema worden weergegeven. Elk niveau richt zich op een ander object. Het volstaat dus niet om een operatie anders te noemen om die in een hogere categorie te plaatsen.

  1. De plannen aanpakken: de bedoeling of de voorwaarden waarvan het plan van de tegenstander afhankelijk is, dwarsbomen.
  2. De allianties aanpakken: voorkomen dat de tegenstander de steun krijgt of bijeenbrengt die zijn positie versterkt.
  3. De strijd aangaan met het leger: de tegenstand beslechten door de strijd aan te binden met de ingezette troepen.
  4. Steden belegeren: middelen inzetten tegen een versterkte positie. De tekst raadt aan deze optie waar mogelijk te vermijden.

De hoogste prioriteit vereist inzicht in wat de tegenstander probeert te bereiken. Een actie kan hem hinderen zonder zijn plan te veranderen. Het verschil tussen hinder veroorzaken en de voorwaarden van zijn plan veranderen, verklaart wat het betekent om de strategie aan te vallen, zonder dat begrip te reduceren tot zomaar elke vorm van misleiding of machtsvertoon.

Op het tweede niveau vertaalt Giles de passage als het verhinderen dat vijandelijke strijdkrachten zich verenigen. Hij licht dit toe aan de hand van het scheiden van de tegenstander van zijn bondgenoten. De rol van allianties bij Sun Tzu biedt de mogelijkheid om die dimensie te onderzoeken. De korte formulering somt geen omkoping of reeks diplomatieke manoeuvres op die als letterlijke vertaling kunnen worden toegevoegd.

Het beleg wordt concreet toegelicht: de voorbereiding van materieel, langdurige werkzaamheden en het risico dat ongeduld de generaal ertoe brengt een kostbare aanval te bevelen. De lage plaats ervan in de hiërarchie hangt samen met de kosten van oorlog in hoofdstuk 2. De verwoesting en de tijd die ermee gemoeid is, kunnen de waarde van het behaalde resultaat verminderen.

De beschikbare troepenmacht en de verantwoordelijkheden van het bevel

Het hoofdstuk maakt ook onderscheid tussen situaties van numerieke overmacht, gelijkwaardigheid en ondertal. Het noemt getalsverhoudingen en verbindt daaraan verschillende handelingsmogelijkheden. Het biedt geen formule waarmee je twee aantallen kunt invoeren om de uitkomst van een veldslag te berekenen. Bij de vergelijking moet rekening worden gehouden met de overige omstandigheden die de verhandeling zelf bespreekt.

Giles vermeldt bovendien de kanttekening van Zhang Yu dat een numeriek verschil door andere kwaliteiten kan worden gecompenseerd. Dit is een opmerking van een uitlegger, geen extra getal uit de tekst. De waarde ervan is dat ze voorkomt dat de opsomming wordt gelezen alsof alle strijders en situaties gelijkwaardig zijn.

Een hypothetisch voorbeeld maakt de beperking duidelijk. Twee strijdkrachten met evenveel manschappen kunnen verschillen in paraatheid, verspreiding of bevoorrading. Het aantal manschappen is gelijk, maar daarmee zijn andere vragen nog niet beantwoord. Het hoofdstuk schrijft niet voor om te vechten alleen omdat een numerieke vergelijking gunstig uitvalt.

De bekwaamheid van de generaal wordt verbonden met de kracht van de staat. Vervolgens bespreekt de tekst drie manieren waarop de vorst zijn leger kan schaden. De eerste is bevelen op te rukken of terug te trekken zonder te weten dat de strijdmacht daartoe niet in staat is. Het probleem is niet dat er een bevel wordt gegeven, maar dat het losstaat van wat in de praktijk mogelijk is.

De tweede waarschuwing gaat over het besturen van het leger zonder rekening te houden met de specifieke omstandigheden ervan. Giles legt de derde uit als het aanstellen van officieren zonder onderscheidingsvermogen of begrip van de omstandigheden. Beide waarschuwingen wijzen op risico's binnen de eigen organisatie: een strijdmacht kan haar samenhang verliezen voordat de tegenstander haar verslaat.

Deze kritiek op inmenging houdt niet in dat de generaal op elk politiek terrein onbeperkte bevoegdheden heeft. Het gaat hier om de bevoegdheid om in een militaire situatie beslissingen te nemen. Operationele autonomie verwarren met het ontbreken van verantwoordelijkheid zou verder gaan dan wat de passage uitlegt.

Welke informatie nodig is om een optie te kiezen

Tegen het einde worden vijf voorwaarden genoemd om te kunnen vaststellen of de overwinning mogelijk is: weten wanneer je moet vechten en wanneer je je moet onthouden, strijdkrachten van verschillende omvang kunnen aanvoeren, een gedeelde wil behouden, voorbereid zijn op een onvoorbereide tegenstander en beschikken over een bekwame generaal zonder schadelijke inmenging van de vorst.

Deze opsomming hoort bij hoofdstuk 3. Ze herhaalt de vijf factoren uit hoofdstuk 1 niet, al hangen sommige onderwerpen met elkaar samen. De opsomming brengt hier de vaardigheden bijeen die nodig zijn om een optie te kiezen en uit te voeren; ze biedt geen automatische garantie aan wie beweert die vaardigheden te bezitten.

De relatie tussen voorbereiding en gelegenheid komt aan bod in de opstellingen in hoofdstuk 4. Een goede organisatie maakt het mogelijk bepaalde zwakke punten van jezelf te vermijden, maar dwingt de tegenstander niet om een gelegenheid te laten ontstaan. Daarom eindigt de analyse in dit hoofdstuk niet met een algemeen bevel om aan te vallen.

De slotspreuk over de ander kennen en jezelf kennen moet in die context worden gelezen. Kennis van jezelf helpt je je beperkingen te herkennen; kennis van de tegenstander maakt het mogelijk te beoordelen wat hij probeert te doen en over welke middelen hij beschikt. De passage kent geen statistische percentages toe aan verschillende combinaties van kennis.

De hiërarchie biedt richting, maar vereist een diagnose. Zonder inzicht in het doel van de tegenstander, zijn steun en de capaciteiten van je eigen strijdmacht is het onmogelijk te onderbouwen waarom de ene optie de voorkeur verdient boven de andere. Een lijst met prioriteiten vervangt niet de informatie die nodig is om die toe te passen.

Voordat je de effectiviteit van een actie beoordeelt, is het verstandig vast te stellen wat die moet veranderen: een plan, een ondersteunende relatie, een ingezette strijdmacht of een versterkte positie. Dat onderscheid voorkomt dat elk gunstig resultaat strategisch wordt genoemd.

Bekijk alle artikelen in Sun Tzu’s strategische voorbereiding: hoofdstukken 1 t/m 3