Het tweede hoofdstuk van De kunst van het oorlogvoeren onderzoekt welke middelen een veldtocht vergt en wat er gebeurt wanneer die wordt verlengd. De aandacht gaat uit naar de staatskas, de bevolking en het vermogen om na gevechten te blijven optreden.
Een leger op de been brengen kost middelen, nog voordat de overwinning is behaald
Hoofdstuk 2, gelezen in de vertaling van Lionel Giles uit 1910, begint met een beschrijving van een grootschalige mobilisatie. Er komen soldaten, voertuigen, voorraden en uitgaven aan te pas, zowel op eigen grondgebied als in het operatiegebied. Deze opsomming maakt duidelijk dat militaire voorbereiding niet losstaat van de economische middelen die nodig zijn om haar in stand te houden.
In het begin worden zelfs materialen als lijm en lak genoemd. Dat herinnert eraan dat de uitgaven niet beperkt blijven tot afgewerkte wapens: ook het behoud van de beschikbare middelen kost middelen. Om te begrijpen waarom een expeditie al capaciteit begint te verbruiken voordat het doel is bereikt, hoeven we niet aan elk voorwerp een huidige prijs toe te kennen.
De cijfers maken deel uit van de uiteenzetting in het traktaat. In zijn aantekeningen interpreteert Giles sommige ervan als aanduidingen van grote hoeveelheden. Het gaat niet om een gecontroleerde begroting van een specifieke veldtocht. Ze rechtstreeks omrekenen naar euro's zou de eenheden in de vertaling verwarren met een economische equivalentie waarvoor een eigen methode nodig is.
Dit perspectief verbreedt de beoordeling van de vijf factoren uit hoofdstuk 1. Weten welke middelen er aan het begin beschikbaar zijn, is niet genoeg als we niet ook vragen hoelang ze kunnen worden volgehouden. Het verschil tussen middelen verzamelen en ze beschikbaar houden, bepaalt welke opties het bevel later heeft.
Bij het lezen van het betoog is het nuttig onderscheid te maken tussen de kosten om een operatie te beginnen en de kosten die zich herhalen zolang ze voortduurt. De mobilisatie kan een eerste inspanning vergen; de kosten voor voedsel en ander verbruik blijven oplopen. Het hoofdstuk gebruikt deze moderne boekhouding niet, maar geeft wel aanleiding tot de vraag, zonder die letterlijk aan het traktaat toe te schrijven: wat blijft er worden uitgegeven, ook als de militaire situatie niet verandert?
Duur, bevoorrading en druk op de bevolking
De tekst verbindt een overwinning die op zich laat wachten met versleten wapens, een dalend moreel en de uitputting van de staatsmiddelen. Aan het einde van de uiteenzetting komen ook andere machten ter sprake, die van deze verzwakking zouden kunnen profiteren. De kosten van een veldtocht omvatten dus ook het verminderde vermogen om te reageren op problemen die aanvankelijk geen deel uitmaakten van het doel.
De passage over snelheid mag niet worden opgevat als toestemming om onvoorbereid te handelen. In zijn commentaar waarschuwt Giles dat het onderscheid tussen onhandige haast en doordacht uitstel lastig te interpreteren is. Kritiek op het verlengen van een operatie bewijst niet dat elke overhaaste beslissing beter is dan een weloverwogen wachttijd.
Het komt erop aan de bestede tijd af te wegen tegen het verwachte resultaat. Een wachttijd waarin de benodigde middelen worden verzameld, is niet hetzelfde probleem als het verlengen van een onproductieve situatie. Dat onderscheid biedt een manier om de kosten te analyseren; het maakt van het traktaat geen theorie die alle mogelijke conflicten kan oplossen.
Bevoorrading over lange afstanden wordt in verband gebracht met verarming. De tekst stelt ook dat de aanwezigheid van het leger de prijzen opdrijft en de middelen van de bevolking uitput, waarna die bevolking met nieuwe eisen wordt geconfronteerd. De tekst beschrijft een keten van economische druk, maar biedt geen inflatie-index en bewijst niet dat dit in alle gebieden in dezelfde mate gebeurde.
Het advies om voorraden in vijandelijk gebied te verkrijgen, is bedoeld om de last van het transport vanuit de eigen staat te verminderen. Het verbruik verdwijnt daarmee niet, en het is ook geen garantie dat de benodigde middelen aanwezig zijn op de plek waar het leger aankomt. De logistiek van oude legers gaat dieper in op dit materiële probleem; hier gaat het erom hoe de herkomst van de bevoorrading de kosten van voortzetting beïnvloedt.
Het hoofdstuk bespreekt ook het overnemen van buitgemaakte strijdwagens en het goed behandelen van krijgsgevangenen. Volgens de logica van de passage kunnen verkregen middelen de eigen capaciteit vergroten. Uit dit advies in de tekst volgt niet dat alle legers zo handelden, noch dat het opnemen van mensen en materieel zonder problemen verliep.
Een voorbeeld om de kosten van het verlengen van een operatie te berekenen
Stel dat een fictieve veldtocht aanvankelijk 100 eenheden kost en dat de instandhouding ervan dagelijks 12 eenheden vergt. De eenheden zijn abstract: ze staan niet voor oude munten, euro's of een historische reconstructie. We houden het verbruik constant om het effect van de duur afzonderlijk te bekijken.
Als de operatie na tien dagen eindigt, bedragen de kosten volgens het model 220 eenheden: 100 voor de voorbereiding en 120 voor de instandhouding. Duurt de operatie twintig dagen, dan komt het totaal uit op 340 eenheden. Een verdubbeling van de duur verdubbelt het totaal niet, omdat de aanvangskosten niet opnieuw worden gemaakt. Wel komen er 120 eenheden bij die anders nog beschikbaar zouden zijn.
Stel nu dat defecten vanaf dag elf nog eens 6 eenheden aan dagelijkse kosten met zich meebrengen. Dan zouden de totale kosten na twintig dagen oplopen tot 400 eenheden. In dit voorbeeld wordt een nieuwe voorwaarde expliciet toegevoegd; er wordt niet beweerd dat slijtage in de geschiedenis volgens dit patroon verliep.
Om te beslissen of de operatie wordt voortgezet, moeten die extra kosten worden afgewogen tegen een mogelijk resultaat. Dat er al 220 eenheden zijn uitgegeven, bewijst niet dat de volgende uitgaven gerechtvaardigd zijn. Als een verlenging de voorwaarden om het doel te bereiken niet verbetert, verandert een beroep op de eerdere inspanning niets aan de kosten van het volgende deel.
Deze vraag leidt naar de hiërarchie van aanvallen in hoofdstuk 3: een optie die middelen spaart, kan de voorkeur verdienen boven een reeks kostbare confrontaties. Daarbij moeten reële alternatieven worden vergeleken; we mogen er niet van uitgaan dat er altijd een eenvoudige oplossing zonder verliezen bestaat.
De vergelijking met het bedrijfsleven komt aan bod in de uitputtingsslag van prijzenoorlogen. Die vergelijking kan helpen om te onderzoeken hoelang een verlaging van de marges vol te houden is, maar markten zijn geen oorlog tussen staten. Het oude hoofdstuk roept een vraag op over duur en middelen; de inkomsten, vraag en kosten van een bedrijf vereisen een eigen analyse.
Het totaalbedrag laat zien wat een operatie in het verleden heeft gekost. Om te beslissen of ze moet worden voortgezet, moet je inschatten wat ze vanaf nu zal verbruiken en welk resultaat die extra inspanning zou kunnen rechtvaardigen.
Bekijk alle artikelen in Sun Tzu’s strategische voorbereiding: hoofdstukken 1 t/m 3
