Het vierde hoofdstuk maakt onderscheid tussen voorkomen dat je wordt verslagen en de kans vinden om te winnen. Je eigen voorbereiding dwingt de tegenstander niet om een fout te maken. Dat verschil verklaart waarom Sun Tzu waarde hecht aan voorafgaande opstellingen en wantrouwig staat tegenover het zoeken naar een oplossing zodra de strijd al is begonnen.
Je voorbereiden is iets anders dan de tegenstander kwetsbaar maken
Hoofdstuk 4 begint met een opeenvolging: goede strijders bereiden zich voor om niet verslagen te worden en wachten daarna op de kans om te winnen. In de vertaling van Lionel Giles uit 1910 hangt het veiligstellen van de eigen positie van jezelf af; de kans om de ander te verslaan komt van de tegenstander.
Dit onderscheid vormt het begin van het onderdeel positionering en tactiek: hoofdstuk 4 tot en met 7. De vraag is niet langer alleen of het verstandig is een militaire onderneming te beginnen. Nu gaat het erom hoe je je strijdmacht opstelt om niet kwetsbaar te zijn terwijl je de omstandigheden van het treffen onderzoekt.
‘Onkwetsbaar’ kan de ambitie van de passage samenvatten, maar betekent niet dat je letterlijk tegen elke gebeurtenis beschermd bent. Het hoofdstuk erkent zelf dat een goede strijder niet kan garanderen dat de vijand wordt verslagen. Wie alleen de eerste helft van die verhouding leest, ziet een belofte over het hoofd die door de tweede helft wordt begrensd.
De bevelhebber kan de organisatie herzien, middelen behouden en onnodige verplichtingen vermijden. De beslissingen van de tegenstander heeft hij niet op dezelfde manier in de hand. Dat een zwakte een voordeel zou kunnen opleveren, betekent niet dat die zwakte zich ook zal voordoen of dat je er op het gewenste moment gebruik van kunt maken.
Dit onderscheid betekent niet dat je passief moet zijn. Je voorbereiden en observeren zijn activiteiten, ook als ze niet meteen tot een gevecht leiden. Het is evenmin nodig te wachten op een spectaculaire fout: een kans kan afhangen van een combinatie van omstandigheden, en niet alleen van een blunder van de vijandelijke generaal.
Het verschil met wat winnen in de tempel betekent zit in de reikwijdte. Voorafgaande berekeningen vergelijken de omstandigheden voor een beslissing. De opstellingen zetten een deel van die beoordeling om in een concrete, organisatorische situatie van waaruit je kunt handelen of juist niet. Een gunstig plan op papier vereist nog altijd die voorbereiding.
Verdediging, gemakkelijk kunnen winnen en krachtsverhoudingen
De tekst verbindt veiligheid met verdediging en het vermogen om te winnen met de aanval. Giles merkt op dat sommige commentatoren de specifieke formulering anders uitleggen. Het gedeelde punt dat hier van belang is, is dat je niet in elke situatie met dezelfde kans op succes het initiatief tot een aanval kunt nemen.
De beelden van je onder de aarde verbergen en hoog uit de hemel verschijnen, verbeelden in die uitgave de uitersten van verhulling en snelheid. Ze beschrijven geen bovennatuurlijke techniek. De verwijzing naar negen soorten terrein in deze passage moet ook niet worden verward met de negen situaties die in een ander hoofdstuk worden besproken.
Vervolgens verandert het criterium waarmee de winnaar wordt beoordeeld. Vaardigheid bestaat niet noodzakelijk uit een heldendaad die iedereen toejuicht. Door een doeltreffende voorbereiding kan de beslissing eenvoudig lijken, omdat de moeilijkheden al vóór de confrontatie zijn verminderd.
Zo kun je het resultaat onderscheiden van de kwaliteit van de beslissing. Een kostbare overwinning kan vermijdbare fouten verhullen; een weinig opvallende actie kan voortkomen uit een juiste beoordeling. Het hoofdstuk nodigt uit om de omstandigheden te onderzoeken die het resultaat mogelijk maakten, in plaats van de zichtbare inspanning als voldoende maatstaf voor bekwaamheid te nemen.
Giles vertaalt een andere formulering als winnen zonder fouten te maken. Als je dit opvat als richtsnoer voor handelen, vestigt het de aandacht op zinloze marsen, ongefundeerde aanvallen en verplichtingen die de strijdmacht kwetsbaar maken. Het bewijst niet dat een echte bevelhebber alle variabelen kan kennen en beheersen.
Het laatste deel introduceert meten, inschatten, berekenen, vergelijken en overwinnen. Deze opeenvolging verbindt kennis van het terrein met een relatieve beoordeling van de strijdkrachten. Giles erkent dat het lastig is sommige tussenliggende termen precies van elkaar te onderscheiden. Je moet deze opsomming niet omvormen tot een gesloten wiskundige formule en haar ook niet verwarren met de vijf factoren uit het eerste hoofdstuk.
De vergelijking tussen een groot gewicht en een heel klein gewicht illustreert hoe je vóór het handelen een gunstige ongelijkheid tot stand brengt. De afsluitende vergelijking met opgehoopt water voegt daar het beeld aan toe van een opstelling die kracht kan vrijmaken. Shi, Zheng en Qi in hoofdstuk 5 werken uit hoe de combinatie van middelen effecten oplevert die niet uitsluitend afhangen van individuele kracht.
Een hypothetisch voorbeeld van voorbereiden en afwachten
Stel je een militaire oefening op een kaart voor, zonder dat die overeenkomt met een echte veldtocht. Een strijdmacht moet een positie behouden totdat de aflossing arriveert. De verantwoordelijke ontdekt dat de instructies voor het geval de communicatie uitvalt onduidelijk zijn en dat een deel van de geplande middelen nog niet beschikbaar is.
Voordat hij een kans tegenover de tegenstander zoekt, verduidelijkt hij de instructies en stemt hij de duur van het verblijf af op de beschikbare middelen. Hij kan niet bepalen wanneer de aflossing arriveert door die alleen maar nodig te hebben. Daarom maakt hij onderscheid tussen voorbereidingen die hij kan afronden en gebeurtenissen waarvan hij alleen een verwachting heeft.
Tijdens de oefening lijkt er een zwakte bij de tegenstander te ontstaan. Daarvan profiteren zou betekenen dat hij de positie verlaat en afhankelijk wordt van steun die nog niet is bevestigd. De verantwoordelijke besluit dat niet te doen. Hij heeft de zichtbare kans afgewogen tegen zijn doel en mogelijkheden, in plaats van elke mogelijkheid om op te rukken zomaar aan te grijpen.
Ook moet het afwachten niet uit gewoonte worden voortgezet. Als het doel, de middelen of de positie van de tegenstander veranderen, moet de beslissing opnieuw worden beoordeeld. De analyse van leegte en volheid in hoofdstuk 6 werkt deze samenhang tussen voorbereiding, de verdeling van strijdkrachten en veranderende omstandigheden verder uit.
Een vergelijking met sport kan een vergelijkbare vraag opleveren: is het team klaar om de actie uit te voeren die het overweegt, of is het afhankelijk van een reactie van de tegenstander waar het geen controle over heeft? Die vergelijking sluit aan bij de mentale en tactische voorbereiding in de sport. Dat betekent niet dat training onzekerheid wegneemt of dat de tegenstander de ingestudeerde kans moet bieden.
Dat er tijdelijk geen kans is, maakt de voorbereiding niet nutteloos. Je kunt opties openhouden terwijl je beslist of de omstandigheden rechtvaardigen dat je handelt, afwacht of je doel verandert.
