De negen situaties beschrijven de positie van een leger ten opzichte van zijn eigen grondgebied, zijn verbindingen en de vijand. Het zogeheten dodelijke terrein vormt het uiterste van deze indeling. Om dit te analyseren, moet de militaire uitleg worden onderscheiden van elke poging om gevaar als motivatie-instrument in te zetten.
Waarom het om situaties gaat en niet om negen landschappen
Hoofdstuk 11 brengt de omstandigheden van een veldtocht in verband met het gedrag van de troepen. Lionel Giles’ vertaling uit 1910 heeft als titel De negen situaties. Die uitdrukking helpt te onthouden dat een deel van de indeling afhangt van waar het leger zich bevindt en welke mogelijkheden het nog heeft, en niet uitsluitend van de vorm van het terrein.
In het overzicht van terrein en aanpassing: hoofdstukken 8 tot en met 11 wordt de vraag naar de ruimte verder uitgewerkt. Een gebied dicht bij het eigen grondgebied en een gebied diep in het land van de tegenstander kunnen een vergelijkbaar landschap hebben, maar bieden andere mogelijkheden voor terugtrekking, bevoorrading en ondersteuning.
Het onderscheid met de zes soorten terrein in hoofdstuk 10 is niet absoluut: beide lijsten combineren fysieke kenmerken met militaire verhoudingen. Wat moet worden vermeden, is ze als gelijkwaardige opsommingen behandelen. Hieronder worden de volgende situaties onderscheiden, met Nederlandse benamingen die de strekking van Giles’ interpretatie verduidelijken:
- Verspreidend terrein. Het leger vecht op eigen grondgebied. De traditionele uitleg brengt de nabijheid van huis in verband met het gemak waarmee soldaten zich van de groep kunnen afscheiden. De tekst benadrukt dat een gedeeld doel behouden moet blijven.
- Licht terrein of terrein met geringe penetratie. De grens is overgestoken, maar men is nog niet ver doorgedrongen. Terugkeren blijft een reële mogelijkheid; het hoofdstuk brengt deze situatie in verband met de noodzaak om de samenhang tussen de onderdelen van het leger te bewaren.
- Betwist terrein. Het bezit ervan biedt een voordeel aan elk van beide partijen. De druk ontstaat doordat beide partijen redenen hebben om het in te nemen; de waarde ervan betekent niet dat herovering door middel van een aanval altijd verstandig is.
- Open terrein. Beide strijdende partijen behouden hun bewegingsvrijheid. Omdat er geen natuurlijke afsluiting is, moet aandacht worden besteed aan de verdediging en de toegangswegen, in plaats van het ingenomen gebied als veilig te beschouwen.
- Kruispuntterrein.De verbindingen koppelen gebieden van verschillende staten aan elkaar. De positie wordt beoordeeld in samenhang met de bondgenootschappen; een fysiek kruispunt beheersen is niet hetzelfde als politieke steun genieten.
- Ernstig of diep terrein.Het leger is diep in vijandelijk gebied doorgedrongen en heeft versterkte steden achter zich gelaten. De continuïteit van de bevoorrading krijgt in de aanbevelingen van het traktaat nadrukkelijk aandacht.
- Moeilijk terrein.Bergbossen, hellingen, moerassen en andere hindernissen bemoeilijken de verplaatsing. Het onmiddellijke probleem is de inspanning die de verplaatsing vergt, niet een vermeende psychologische eigenschap van degenen die onderweg zijn.
- Omsingeld terrein.Smalle toegangswegen en kronkelige uitgangen beperken de mogelijkheden. Door de inrichting van het terrein kan een kleinere strijdmacht een grotere tegenhouden; de daadwerkelijke bewegingsvrijheid is van belang.
- Dodelijk of wanhopig terrein.De tekst definieert dit als een situatie waarin onmiddellijk vechten de enige manier lijkt om vernietiging te voorkomen. Dit is het uiterste geval waarin de alternatieven beperkt zijn.
De negen benamingen vormen geen gelijkmatige schaal van weinig naar veel gevaar. Betwist terrein wordt bepaald door de waarde van een positie, diep terrein door de mate van penetratie en moeilijk terrein door de hindernissen. Een veldtocht kan meerdere van deze kenmerken combineren, zonder dat één benaming de situatie volledig beschrijft.
Welke rol speelt dodelijk terrein in het betoog?
Volgens het hoofdstuk kan het ontbreken van een uitweg de vechtlust versterken. Die uitspraak maakt deel uit van een militaire verklaring voor collectief gedrag. Het is geen psychologische wet die garandeert dat iedereen die aan gevaar wordt blootgesteld hetzelfde reageert.
Bovendien gaat de tekst verder dan het beschrijven van een moeilijkheid die al bestaat: de generaal krijgt de mogelijkheid toegeschreven om de terugtocht te beperken en een deel van zijn plannen voor zijn eigen mannen verborgen te houden. Dat dwangmatige element weglaten zou de passage veranderen in een moderne aanbeveling om betrokkenheid te stimuleren, terwijl dat niet de strekking ervan is.
Voor een juiste interpretatie moet ook rekening worden gehouden met de instructies om voor de soldaten te zorgen, hen niet uit te putten en hun kracht te behouden. Het hoofdstuk beweert niet dat materiële middelen er niet meer toe doen zodra wanhoop toeslaat. De druk maakt deel uit van een militaire organisatie die nog steeds in stand moet worden gehouden.
De vergelijking van mannen uit Wu en Yue die tijdens een storm in hetzelfde schip vastzitten, illustreert het betoog. Het traktaat stelt zich voor dat gebruikelijke tegenstanders elkaar helpen wanneer ze door een gedeelde dreiging worden getroffen. Het is een beeldende passage ter verduidelijking van de tekst, geen bewijs dat elk gevaar tot samenwerking leidt en evenmin een historische gebeurtenis die door deze verwijzing is bevestigd.
Elkaar kunnen ondersteunen hangt ook af van de opstelling en de beweging. De manoeuvres in hoofdstuk 7 helpen de kosten van het verzamelen van een strijdmacht en het behouden van de samenhang ervan te onderzoeken. De urgentie doet de afstanden tussen de onderdelen niet verdwijnen.
De grenzen van militaire druk overbrengen op een crisis
Een hedendaagse moeilijkheid dodelijk terrein noemen kan urgentie uitdrukken, maar kan ook alternatieven verhullen. Voordat die vergelijking wordt gemaakt, moet worden nagegaan of er werkelijk geen uitweg is, of dat de beschrijving de mogelijkheden kunstmatig beperkt.
In een hypothetische bedrijfssituatie ontdekt een team dat een project niet tegelijk aan de geplande deadline, omvang en middelen kan voldoen. Het kan afspraken herzien, functies schrappen of een deel van het werk stopzetten. Alles voorstellen als een keuze tussen slagen of verdwijnen zou het beoordelen van die mogelijkheden in de weg staan.
Sun Tzu lezen tijdens een bedrijfscrisis vereist dat die afstand behouden blijft. Het hoofdstuk bewijst niet dat het bedreigen van banen, het achterhouden van informatie of het schrappen van ondersteunende middelen een organisatie verbetert. Het biedt evenmin een recept voor economisch herstel.
Een kritische lezing maakt onderscheid tussen een gevaarlijke situatie begrijpen en die veroorzaken. De eerste stelt de vraag welke mogelijkheden er nog zijn en welke middelen beschikbaar zijn om die te benutten. De tweede voegt opzettelijk schade toe in de hoop een bepaalde reactie uit te lokken. Het betoog van het traktaat biedt geen rechtvaardiging om dat gevaar te creëren in arbeidsrelaties of persoonlijke relaties.
De druk van een situatie neemt de verantwoordelijkheid voor de gevolgen ervan niet weg. De aanvallen met vuur in hoofdstuk 12 eindigen juist met een waarschuwing over beslissingen waarvan de schade niet ongedaan kan worden gemaakt.
