W 506 r. p.n.e. armia Wu pokonała wojska Chu pod Boju i ruszyła na ich stolicę, Ying. Kampania została opisana w starożytnych źródłach, ale konkretne zaangażowanie Sun Tzu nie jest poświadczone równie wyraźnie jak sama bitwa. Aby ją zrozumieć, trzeba oddzielić działania wojenne, ich konsekwencje i osobiste przypisania.
Dlaczego Wu zaatakowało Chu w 506 r. p.n.e.
Bitwa pod Boju była częścią kampanii Wu przeciwko Chu za panowania Helü. Zuo zhuan, w opisie czwartego roku panowania księcia Dinga, umiejscawia działania wojenne w 506 r. p.n.e. Zwycięstwo otworzyło drogę do Ying, stolicy Chu, ale nie oznaczało upadku tego państwa.
Starcie nie zaczęło się jako odosobniony spór między dwiema armiami. Według Zuo zhuan postępowanie Nanga Wa, władcy Chu znanego również jako Zichang, wzbudziło wrogość władców Cai i Tang. Naciski Chu na Cai sprzyjały interwencji Wu. Sojusznicy pomogli przekształcić długotrwałą rywalizację w okazję do ataku.
Shiji, w biografii Wu Zixu, dodaje, że Helü zasięgnął rady tego doradcy i Sun Wu w sprawie możliwości marszu na Ying. Obaj mieli zalecić pozyskanie wsparcia Cai i Tang. Ta relacja przypisuje Sun Wu rolę doradczą; nie opisuje, jaką jednostką dowodził ani jakie rozkazy wydawał podczas bitwy pod Boju.
Należy zachować to rozróżnienie, zestawiając kampanię z życiem i legendą Sun Tzu. Bitwa odnotowana w tradycji historiograficznej nie potwierdza automatycznie wszystkich przypisywanych mu osobistych udziałów. Tło konfliktu między Wu a Chu wyjaśnia kontekst polityczny; tutaj warto prześledzić decyzje, które doprowadziły do klęski Chu.
Od rzeki Han do wkroczenia do Ying
Opis trasy w Zuo zhuan łączy przemarsze drogą wodną i lądową. Sprzymierzona armia pozostawia łodzie w okolicach Huai i posuwa się naprzód, aż dochodzi do starcia z wojskami Chu po obu stronach rzeki Han. Łodzie, przełęcze i przeprawy przez rzeki są przedstawione jako elementy działań operacyjnych, a nie jedynie tło bitwy.
Shen Yin Shu, jeden z dowódców Chu, proponuje, by Nang Wa zatrzymał Wu nad rzeką Han, podczas gdy on zbierze siły, zniszczy nieprzyjacielskie łodzie i zablokuje przeprawy na ich tyłach. Następnie mieliby skoordynować atak z przeciwnych kierunków. Celem było zagrożenie szlakom komunikacyjnym Wu i utrudnienie odwrotu. Plan nie został zrealizowany w ten sposób.
Nang Wa rezygnuje z oczekiwania i przeprawia się przez rzekę, by doprowadzić do starcia. Kronikarz łączy tę decyzję z radami, które wykorzystują obawę, że Shen Yin Shu zdobędzie zasługi za zwycięstwo. Wcześniejsze walki kończą się niekorzystnie dla Chu. W tej wersji przewaga Wu wynika częściowo z decyzji przeciwnika, który porzuca własny plan.
Pod Boju Fugai, brat Helü, prosi o zgodę na atak. Król mu jej nie udziela, ale Fugai rusza ze swoimi ludźmi i uderza na szyki Nanga Wa. Według relacji ten śmiały ruch wywołuje odwrót, który wykorzystuje reszta armii Wu. Nang Wa ostatecznie ucieka w kierunku Zheng.
Znacząca rola Fugaja nie pozwala sprowadzić bitwy do wykonania jednego, uporządkowanego planu opracowanego przez wszechobecnego stratega. Źródło opisuje sporne decyzje, niewydany rozkaz i inicjatywę, która zmienia przebieg starcia. To, że wynik był korzystny dla Wu, nie oznacza, że każde nieposłuszeństwo można uznać za dobrą zasadę dowodzenia.
Podczas pościgu przeprawa przez rzekę Qingfa stwarza kolejną okazję. Fugai proponuje, by pozwolić części nieprzyjacielskich wojsk przeprawić się przez rzekę, a następnie zaatakować. Według rozumowania przypisanego mu przez kronikarza pozwala to uniknąć sytuacji, w której otoczona armia walczy z desperacją. Atak następuje, gdy przeprawa zdążyła już rozdzielić wojska Chu.
Relacja opisuje dalszy pościg i wymienia pięć starć podczas marszu na Ying. Dlatego bitwy pod Boju nie należy utożsamiać z całą kampanią. Po kolejnych działaniach król Zhao z Chu opuszcza stolicę, a wojska Wu wkraczają do miasta. Klęska w bitwie, dezorganizacja podczas odwrotu i zajęcie siedziby królewskiej to powiązane, lecz odrębne momenty.
Przebieg kampanii pozwala zestawić konkretne problemy wojskowe z manewrami opisanymi w rozdziale 7: przemieszczaniem się, oszczędzaniem zasobów i zachowaniem koordynacji w dążeniu do uzyskania przewagi. To interpretacja konfliktu w świetle traktatu. Nie dowodzi, że każdy ruch wynikał z osobistego rozkazu jego przypisywanego autora.
Skutki zwycięstwa i przypisywana Sun Tzu rola
Zajęcie Ying nie zapewniło trwałej dominacji. W relacji z kolejnego roku, czyli 505 r. p.n.e., Zuo zhuan opisuje pomoc Qin dla Chu i kolejne walki z Wu. W tym samym czasie Yue najeżdża terytorium Wu, a jego armia ekspedycyjna pozostaje daleko od domu. Kampania zaczyna przysparzać problemów, których zwycięstwo w otwartym polu nie rozwiązało.
Do tej presji dochodzi kryzys wewnętrzny. Fugai wraca do Wu i próbuje przejąć tron. Helü zawraca, by się z nim zmierzyć, a Fugai ostatecznie znajduje schronienie w Chu. Odwrót Wu i odzyskanie pozycji przez Chu pokazują, że zajęcie stolicy i utrzymanie stabilnej pozycji politycznej były odmiennymi celami.
Rzeki i przełęcze częściowo wyjaśniają możliwości przemieszczania się, ale nie wystarczają do wyjaśnienia całego przebiegu wydarzeń. Omówienie sześciu rodzajów terenu z rozdziału 10 pozwala odróżnić warunki terenowe od odpowiedzialności dowódców. Przydatne porównanie uwzględnia zarówno przeszkody narzucane przez teren, jak i decyzje dostępne dowódcom; kronikarz nie porządkuje jednak swojej relacji według tych sześciu kategorii.
Źródła różnią się zakresem informacji o Sun Tzu. Shiji przypisuje mu doradztwo i udział w sukcesach Wu. Szczegółowa relacja w Zuo zhuan o nim nie wspomina. Sam brak wzmianki nie dowodzi, że nigdy tam nie był, ale nie pozwala przedstawiać jego osobistego dowództwa pod Boju jako faktu równie wyraźnie potwierdzonego w obu dziełach.
Nie wypełnia tej luki również opowieść o Sun Tzu i konkubinach. Relacja o jego autorytecie w oczach Helü nie określa jego pozycji na polu bitwy. Najtrafniej mówić o zwycięstwie Wu, z wkładem przypisanym Sun Wu przez Simę Qiana, i przypisywać poszczególnym źródłom jedynie te ruchy i decyzje, które rzeczywiście opisują.
Aby ocenić decyzję pod Boju, warto ustalić, kto ją podjął, jaki problem próbował rozwiązać i co kronikarz napisał o jej skutkach. Takie podejście pozwala analizować kampanię bez automatycznego uznawania jej za ilustrację wszystkich maksym zawartych w Sztuce wojny.
Zobacz wszystkie artykuły w Życie Sun Zi: pochodzenie, droga do władzy i legenda
