Hoofdstuk 6 onderzoekt waarom een strijdmacht als geheel sterker kan zijn en toch op de plek van de ontmoeting in het nadeel kan zijn. Leegte en volheid beschrijven relatieve omstandigheden: paraatheid, beschikbaarheid en uithoudingsvermogen. Het initiatief bestaat eruit die omstandigheden te beïnvloeden zonder het vermogen om je aan te passen te verliezen.
Wat leegte en volheid betekenen in een militaire situatie
De Chinese titel van hoofdstuk 6 brengt xū en shí samen: leegte en volheid. Lionel Giles geeft dit in zijn vertaling uit 1910 weer als zwakke en sterke punten. Die keuze legt de nadruk op een concrete militaire verhouding: waar een strijdmacht weerstand ondervindt en waar gelegenheid is om met voordeel op te treden.
Binnen het blok over opstelling en tactiek: hoofdstukken 4 tot en met 7 onderzoekt dit hoofdstuk hoe de verhouding tussen de strijdende partijen verandert. ‘Vol’ betekent niet onoverwinnelijk, en voor ‘leeg’ hoeft een plek niet letterlijk onbewoond te zijn. Het gaat om het vermogen om op een bepaalde actie te reageren.
Aan het begin wordt degene die als eerste aankomt en uitgerust wacht, tegenover degene gesteld die later aankomt en zich moet haasten. De volgorde van aankomst verandert de omstandigheden van de ontmoeting. Het gaat er niet om dat elke plek die je als eerste bezet goed is, maar om te beseffen hoeveel inspanning en vermoeidheid een beslissing voor elke strijdmacht met zich meebrengt.
Een voordeel kan ook afhangen van het moment. Een positie die nu goed wordt bewaakt, krijgt later misschien minder steun, terwijl een waargenomen zwakte verdwenen kan zijn voordat je ernaar handelt. Daarom biedt het hoofdstuk geen permanente kaart van sterke en zwakke punten.
De relatie met Shi, Zheng en Qi in hoofdstuk 5 ligt in de combinatie van middelen en effecten. Hier draait de vraag om waar en wanneer het vermogen wordt geconcentreerd. Een opstelling die krachtig lijkt, kan weinig nut hebben als de onderdelen elkaar op de juiste plek niet kunnen ondersteunen.
Het criterium is evenmin dat je altijd de kleinste tegenstander moet zoeken. Een zwak onderdeel kan onbelangrijk zijn voor het doel, terwijl een ander noodzakelijk is om het geheel overeind te houden. Zwakte is alleen relevant in relatie tot wat je probeert te bereiken.
Hoe het initiatief de krachtsverhouding verandert
Volgens de tekst kan een bekwame strijder de bewegingen van de tegenstander sturen in plaats van alleen maar te reageren. Het initiatief wordt verklaard aan de hand van de mogelijkheid om de tegenstander te laten letten op iets wat hij moet beschermen. Dat principe komt niet neer op het beheersen van zijn wil: het vereist inzicht in welke beslissingen hij noodzakelijk acht.
Ook onzekerheid over de plek van de ontmoeting verandert de krachtsverhouding. Als een strijdmacht denkt zich op veel plekken te moeten voorbereiden, worden haar middelen verspreid. Als de andere strijdmacht haar middelen op één plek kan samenbrengen, kan de plaatselijke verhouding anders zijn dan de vergelijking van de totale aantallen.
Concentratie moet niet worden verward met iedereen bijeenbrengen zonder rekening te houden met de timing. Het hoofdstuk brengt wederzijdse ondersteuning in verband met kennis van de plek en het moment van de ontmoeting. Strijdkrachten op verschillende posities zijn mogelijk niet gezamenlijk beschikbaar wanneer ze nodig zijn.
Met een hypothetisch voorbeeld kun je de redenering toetsen. In een abstracte simulatie beschikt de ene partij over zestig fiches en de andere over honderd. De tweede verdeelt haar fiches gelijkmatig over vijf zones: twintig per zone. Als de eerste partij haar zestig fiches in één zone bijeenbrengt, is de aanvankelijke verhouding daar zestig tegenover twintig.
De rekensom heeft geen nieuwe middelen gecreëerd en bewijst geen overwinning. Ze hangt ervan af of de fiches vergelijkbaar zijn, of ze op tijd kunnen worden geconcentreerd en of de andere tachtig niet tussenbeide komen. Ook wordt ervan uitgegaan dat de gekozen zone van belang is voor het doel van de oefening.
Laten we nu één voorwaarde veranderen: de tweede partij houdt een deel van haar middelen als reserve achter, die kan worden verplaatst. De plaatselijke verhouding kan dan niet langer worden berekend op basis van alleen de twintig fiches die aanvankelijk zijn opgesteld. Het voorbeeld laat zien waarom je het reactievermogen moet onderzoeken, en niet alleen een momentopname van de verdeling.
Eigen concentratie kan er bovendien toe leiden dat andere plekken minder goed worden bewaakt. Geen enkele verdeling voorkomt alle nadelen. De manoeuvres in hoofdstuk 7 leggen uit hoe moeilijk het is om een gewenst voordeel om te zetten in verplaatsingen waarbij de middelen, coördinatie en inzetbaarheid bij aankomst behouden blijven.
Je aanpassen zonder een eerdere overwinning tot een vaste formule te maken
Het hoofdstuk maakt onderscheid tussen zichtbare opstellingen en datgene wat het resultaat mogelijk maakt. Als je de uiteindelijke beweging van een strijdmacht waarneemt, zie je niet noodzakelijk alle omstandigheden die deze beweging nuttig maakten. Door die in een andere situatie te kopiëren, kun je de vorm behouden maar de reden erachter verliezen.
Het beeld van water verwoordt die variatie: de loop ervan wordt bepaald door het terrein, net zoals militair optreden rekening moet houden met de situatie van de tegenstander. De watermetafoor in de strategie werkt de vergelijking verder uit. Hier volstaat het om te onthouden dat aanpassen betekent dat je omstandigheden herkent, niet dat je afziet van organiseren.
Geen vaste vorm hebben betekent evenmin dat je zonder uitgangspunten handelt. Het doel maakt duidelijk welke veranderingen ertoe doen; informatie laat zien of de opstelling nog steeds passend is. Voortdurend veranderen alleen om onvoorspelbaar te lijken, kan de coördinatie ondermijnen die nodig is om een kans te benutten.
Een zakelijke interpretatie komt aan bod in de strategie van een startup tegenover een gigant. De vergelijking kan helpen om totale middelen te onderscheiden van aandacht die op een concrete behoefte is gericht. Ze bewijst niet dat een klein bedrijf per definitie een voordeel heeft, of dat een groter bedrijf niet kan reageren.
De zoektocht naar marktniches laat een andere beperking van de analogie zien. Een plek waar weinig aandacht aan wordt besteed, kan in een behoefte voorzien, maar er kan ook onvoldoende vraag zijn. De afwezigheid van concurrenten bevestigt op zichzelf geen kans. Dat moet worden vastgesteld met commerciële analyse; het is geen voorspelling uit de oude tekst.
Bij al deze aanpassingen blijft de vraag herkenbaar: welk vermogen is er op een bepaalde plek en op een bepaald moment, wat ondersteunt het en hoe kan het veranderen? Het antwoord moet opnieuw worden beoordeeld wanneer de omstandigheden die de concentratie rechtvaardigden veranderen.
Een zwakke plek is geen blijvend etiket. Voordat je erop handelt, moet je nagaan of die nog bestaat, of ze relevant is voor het doel en of je eigen strijdmacht er kan komen om er voordeel uit te halen.
