Was Sun Tzu een echt persoon of de naam van een militaire traditie?

De twijfel over Sun Tzu raakt aan verschillende vragen: heeft de persoon die Sima Qian beschrijft echt bestaan, heeft hij het traktaat geschreven en zijn de hoofdstukken op verschillende momenten ontstaan? Kritische hypotheses leveren geen eenduidig antwoord op, en bewijs voor de ouderdom van het boek beantwoordt op zichzelf de andere vragen niet.

Wat betekent het om te zeggen dat Sun Tzu een mythe is?

De uitdrukking kan verwijzen naar een biografie die rond een echt individu is opgebouwd, naar een meester wiens identiteit in de vergetelheid is geraakt of naar een personage dat is bedacht om militaire leringen gezag te verlenen. Deze mogelijkheden zijn niet hetzelfde. Het debat over het bestaan van Sun Tzu vereist dat duidelijk wordt gemaakt welk deel van de traditie wordt aanvaard en welk deel ter discussie staat.

Ook het bestaan en het auteurschap moeten van elkaar worden onderscheiden. Een historische Sun Wu kan les hebben gegeven zonder zelf het volledige overgeleverde boek te hebben geschreven. Omgekeerd kan een oud traktaat militaire ervaring overbrengen zonder dat de toeschrijving aan een bepaalde generaal juist is. Geen van beide combinaties is op zichzelf tegenstrijdig.

De theorie van een collectief pseudoniem voegt daar nog een hypothese aan toe: verschillende redacteurs zouden hun ideeën onder de naam van één meester hebben gepresenteerd. Maar de aanwezigheid van toevoegingen bewijst niet noodzakelijk dat auteurs onderling afspraken om hun identiteit te verhullen. Een verzameling kan zijn uitgebreid door leerlingen, kopiisten of redacteurs, zonder dat zij allemaal op dezelfde manier betrokken waren.

Daarom is het verstandig de term ‘gelaagde ontstaansgeschiedenis’ te reserveren voor een voorstel over de geschiedenis van de tekst. ‘Fictief personage’ is een conclusie over de biografie. De eerste mogelijkheid kan worden verdedigd zonder de tweede te aanvaarden; wie ze gelijkstelt, sluit alternatieven uit die nog moeten worden onderzocht.

De bezwaren van Ye Shi en moderne voorstellen

Scepsis heeft in China een langere voorgeschiedenis dan het westerse onderzoek. In de inleiding van zijn vertaling uit 1910 haalt Lionel Giles het bezwaar van Ye Shi aan: de Zuo zhuan beschrijft hoofdrolspelers in de veldtochten van Wu, maar noemt Sun Wu niet. Volgens Ye Shi maakte die afwezigheid het moeilijk om het militaire belang te aanvaarden dat de latere traditie aan hem toeschreef.

Het argument wint aan kracht wanneer wordt beweerd dat de strateeg beslissende operaties leidde die een bron uitvoerig beschrijft. Het wordt zwakker wanneer men er alleen mee wil aantonen dat een minder zichtbare adviseur kan hebben bestaan. Eenzelfde stilzwijgen kan twee beweringen op verschillende manieren raken: het ontbreken van bewijs voor een hoofdcommando betekent niet dat elke vorm van betrokkenheid is uitgesloten.

Giles waarschuwt ook dat het verwerpen van de persoon die Sima Qian beschrijft niet betekent dat het traktaat laat moet worden gedateerd. Zijn inleiding helpt een onderscheid te herkennen dat nog steeds nuttig is: Sima Qians verslagen over Sun Tzu bieden een biografische traditie, terwijl de datering van het boek aanvullende tekstuele argumenten vereist.

Van de moderne interpretaties stelde Qian Mu in Xian Qin zhuzi xinian voor dat de tradities over Sun Wu mogelijk op Sun Bin teruggaan. Dit is een hypothese waarbij twee figuren met elkaar worden geïdentificeerd, en iets anders dan de toeschrijving van het traktaat aan een gemeenschap van redacteurs. Om deze hypothese te beoordelen, moet aandacht worden besteed aan de verschillen tussen Sun Tzu en Sun Bin, en moet ook worden opgemerkt dat beiden de naam Sun delen.

Victor H. Mair neemt in The Art of War: Sun Zi’s Military Methods, verschenen in 2007, een stelliger standpunt in: volgens hem heeft Sun Wu niet bestaan en is het boek ongeveer tussen het midden van de vierde eeuw en het eerste kwart van de derde eeuw v.Chr. ontstaan. Zijn voorstel combineert een biografische conclusie met een datering van de samenstelling; beide moeten op grond van hun eigen argumenten worden beoordeeld.

In Soldierly Methods verwijst Mair ook naar het model van tekstuele aangroei dat E. Bruce Brooks presenteerde in zijn studie uit 1994, The Present State and Future Prospects of Pre-Hàn Text Studies. Volgens dit model groeit het werk door opeenvolgende toevoegingen. Een gelaagde datering blijft een filologische reconstructie, geen reeks data die auteurs noteerden nadat ze elk hoofdstuk hadden voltooid.

Deze standpunten mogen niet worden samengevoegd tot een vermeende unanieme opvatting van ‘moderne historici’. Qian Mu stelt een verband tussen identiteiten voor; Mair verwerpt de historiciteit van Sun Wu; de analyse van lagen onderzoekt het redactieproces. Het eens zijn over een twijfel betekent niet dat men alle stappen van een verklaring deelt.

Welk bewijs kan een gelaagde ontstaansgeschiedenis ondersteunen?

De hypothese van verschillende redactiemomenten kan worden onderzocht aan de hand van verschillen in woordenschat, opbouw, begrippen of militaire instellingen. Zulke verschillen zijn pas overtuigend als ze herkenbare patronen vormen. Een verandering in toon tussen twee hoofdstukken kan ook worden veroorzaakt door het onderwerp, een herziening of het gebruik van uiteenlopende bronnen door één samensteller.

Vermeende anachronismen vereisen bijzondere voorzichtigheid. Een techniek of instelling helpt een passage alleen te dateren als kan worden vastgesteld wanneer die beschikbaar was en wanneer ze de betekenis kreeg die ze daar heeft. Het boek eerst dateren aan de hand van een instelling en vervolgens hetzelfde boek gebruiken om die instelling te dateren, zou een cirkelredenering opleveren.

De bamboemanuscripten van Yinqueshan maken het mogelijk de overgeleverde tekst te vergelijken met een oude kopie. Als een passage voorkomt in een gedateerd manuscript, bestond die passage al toen het manuscript werd gekopieerd. Die vaststelling levert een chronologische grens op, maar bepaalt niet hoe lang de tekst al circuleerde of hoeveel mensen eraan hadden meegewerkt.

Een onafhankelijke bron uit de periode die aan Sun Wu wordt toegeschreven, zou de discussie over zijn bestaan versterken, mits daarmee hetzelfde individu kan worden geïdentificeerd. Een vroeg manuscript met een reeks hoofdstukken zou helpen een hypothese over de tekstuele groei te toetsen. Geen van zulke denkbare vondsten zou automatisch alle episodes uit zijn leven of het volledige auteurschap van het traktaat bewijzen.

De nuttige vraag is niet of we de volledige biografie moeten geloven of het personage fictief moeten verklaren. Het gaat erom verklaringen aan de hand van verschillend bewijs met elkaar te vergelijken en hun conclusies gescheiden te houden. Het bestaan van een meester, de toeschrijving van een boek en de bijdrage van latere redacteurs kunnen elk met een andere mate van zekerheid worden beoordeeld.

Bij een voorstel over auteurschap is het verstandig na te gaan wat het probeert te verklaren: een naam, een biografie of de samenstelling van bepaalde passages. Een hypothese wordt preciezer als ze ook aangeeft welk bewijs aanleiding zou kunnen zijn om haar te herzien.

Bekijk alle artikelen in Bestond Sun Tzu? Bronnen en debat over zijn auteurschap