Ostatni rozdział Sztuki wojny łączy koszty kampanii z potrzebą poznania przeciwnika. Pięć rodzajów szpiegów pełni różne funkcje: niektórzy zdobywają wiadomości, a inni przekazują fałszywe informacje. Ta różnica nie pozwala sprowadzić rozdziału do ogólnej pochwały gromadzenia danych.
Dlaczego informacja jest częścią kosztów wojny
Rozdział 13 rozpoczyna się od obciążeń, jakie wyprawa nakłada na państwo i ludność. W przekładzie Lionela Gilesa z 1910 roku kontrast jest zamierzony: po zaangażowaniu tak wielu zasobów odmowa sfinansowania zdobywania informacji może przedłużyć znacznie większe straty.
Tekst uznaje takie fałszywe oszczędzanie za nieludzkie. Łączy pieniądze z ludzkim życiem, nie podaje jednak wzoru pozwalającego obliczyć, ile należy wydać w danym przypadku. Przytoczone wielkości należą do wywodu traktatu, a nie do weryfikowalnego budżetu konkretnej operacji.
Na zakończenie rozdziałów 12 i 13 o ogniu i wywiadzie informacja zostaje powiązana z decyzjami, które dotyczą całych sił zbrojnych. Jej wartość nie wynika z rzadkości ani tajności, lecz z tego, co pozwala ustalić przed działaniem.
Opisana w rozdziale wiedza z wyprzedzeniem pochodzi od osób poinformowanych o przeciwniku. Według tego fragmentu nie można jej zastąpić duchami, analogiami do innych przypadków ani abstrakcyjnymi obliczeniami. Nie oznacza to, że rozumowanie jest zbędne: wskazuje, że konkretna sytuacja wymaga wiadomości, których samo rozumowanie, pozbawione danych, nie może dostarczyć.
Różnica w stosunku do odczytywania znaków w rozdziale 9 dotyczy dostępu. Obserwacja szyku wojsk dostarcza zewnętrznych wskazówek, a informacje od osoby działającej w innym otoczeniu mogą odpowiadać na inne pytania. Oba sposoby wymagają interpretacji.
Pięć rodzajów szpiegów i ich rola w zdobywaniu informacji
Miejscowi: znajomość danego miejsca
Traktat określa szpiegów miejscowych jako mieszkańców danego terytorium. Ich pozycja może zapewniać im dostęp do informacji o warunkach nieznanych siłom przybyłym z zewnątrz. Kategoria ta wynika z ich związku z danym miejscem; nie oznacza, że każdy mieszkaniec automatycznie jest informatorem ani że zna decyzje rządu.
Wewnętrzni: dostęp do administracji przeciwnika
Szpiedzy wewnętrzni to urzędnicy przeciwnika, w tym — według objaśnień Gilesa — osoby na stanowiskach cywilnych i wojskowych. Kryterium jest tu inne: liczy się ich związek z organizacją, a nie tylko miejsce zamieszkania. Odczytując tę kategorię, warto zastanowić się, jakich informacji dana osoba może się dowiedzieć dzięki swojej funkcji, nie zakładając, że stanowisko zapewnia jej dostęp do wszystkiego.
Podwójni, czyli pozyskani: zmiana służby
Giles używa określenia „nawróceni” w odniesieniu do agentów wroga działających na korzyść drugiej strony. Nazwanie ich agentami podwójnymi może ułatwić czytelnikowi zrozumienie, ale w tym fragmencie nacisk położony jest na zmianę służby. Rozdział przypisuje im kluczową rolę, łącząc ich wiedzę z wykorzystaniem pozostałych kategorii.
Ta funkcja łącznikowa odróżnia pozyskanego agenta od miejscowego informatora i urzędnika wewnętrznego. Nie oznacza to, że agent staje się wiarygodny tylko dlatego, że otrzymał nowe określenie. Przypisywaną mu przez traktat przydatność należy odczytywać łącznie z zawartymi w nim ostrzeżeniami dotyczącymi prawdziwości doniesień.
Skazani na śmierć lub poświęcani: przekazywanie fałszu
Czwarta kategoria, czasem tłumaczona jako „agenci przeznaczeni do likwidacji”, uczestniczy w przekazywaniu przeciwnikowi wprowadzających w błąd informacji. W objaśnieniu Du You przytoczonym przez Gilesa agenci ci mogą wierzyć, że przekazywane wiadomości są prawdziwe, a po wykryciu fałszu przez wroga narazić się na śmierć.
Ich funkcja informacyjna różni się od pozostałych: nie polega przede wszystkim na zdobywaniu wiadomości, lecz na kształtowaniu tego, w co wierzy druga strona. Nazwa uwidacznia ryzyko, na jakie narażane są wykorzystywane osoby. Historyczny opis tej praktyki nie wymaga jej aprobaty ani traktowania jej jako procedury do zastosowania.
Ocalali: powrót z wiadomościami
Szpiedzy ocalali to osoby, które wracają z terytorium wroga z informacjami. Powrót zamyka proces przekazywania: obserwacja, która nie dociera do osoby podejmującej decyzję, nie może na nią wpłynąć. Nazwa nie oznacza, że są oni odporni na niebezpieczeństwo ani że wszystko, co opowiedzą, jest prawdą.
Pięć rodzajów szpiegów łączy zatem pochodzenie, dostęp i funkcję. Nie są to kolejne szczeble kariery ani pięć technik, które należy stosować po kolei. Niektórzy zdobywają informacje, inni je zniekształcają, a kategoria pozyskanych agentów łączy w opisanym systemie kilka różnych relacji.
Otrzymanie meldunku nie oznacza jego weryfikacji
Rozdział wymaga rozeznania, by rozpoznać prawdziwość wiadomości. Znaczenie przypisuje również traktowaniu agentów, nagrodom i zachowaniu tajemnicy. Zalecana troska o agentów wynika z ich roli, ale nie zastępuje oceny każdej otrzymanej informacji.
Przy lekturze warto rozróżnić, co dana osoba zaobserwowała, czego się dowiedziała od innych, a co sama wywnioskowała. Taki podział nie jest formularzem z traktatu. Pokazuje, dlaczego szczegółowy meldunek może zawierać twierdzenia o różnym stopniu uzasadnienia i dlaczego pewność siebie narratora nie wystarcza, by je potwierdzić.
Tajemnica nie dowodzi też jakości informacji. Wiadomość może być jednocześnie tajna i fałszywa. Tekst wspomina o karach śmierci za ujawnienie informacji — o surowości, której nie należy pomijać przy opisie dawnego szpiegostwa. Dążenie do ograniczenia strat zbiorowych współistnieje tu z praktykami narażającymi jednostki na poważne niebezpieczeństwo.
Wiedza może pomóc zrozumieć, co oznacza atakowanie strategii: poznanie planów przeciwnika pozwala ocenić alternatywy dla bezpośredniego starcia. Zdobywanie wiadomości samo w sobie nie przesądza jednak, jaki cel jest rozsądny, ani nie usprawiedliwia dowolnych środków do jego osiągnięcia.
Współczesne zastosowanie w wywiadzie konkurencyjnym opartym na źródłach otwartych zmienia zarówno źródła informacji, jak i relacje z ludźmi. Na przykład porównanie publicznych komunikatów w hipotetycznej sytuacji biznesowej może pokazać, co deklaruje dana firma, ale nie potwierdzi wszystkich jej wewnętrznych planów. Taka interpretacja nie sprawia, że dawne szpiegostwo staje się z definicji legalną praktyką biznesową.
Informacje zmniejszają część niewiadomych, ale nie podejmują decyzji za osobę odpowiedzialną. Ostrożność, którą kończy się rozdział 12 o atakach ogniowych pozostaje konieczna także wtedy, gdy napływają nowe wiadomości.
Zobacz wszystkie artykuły w Szpiegostwo i ataki ogniowe u Sun Zi: rozdziały 12 i 13
