Rozdział 12: ataki ogniem i rozwaga w podejmowaniu decyzji

Rozdział 12 rozpoczyna się od klasyfikacji ataków ogniem, a kończy podaniem w wątpliwość wojen wszczynanych pod wpływem gniewu. Pomiędzy tymi skrajnościami tekst rozróżnia dostępne środki, osiągane skutki i uzasadnione decyzje. Piąta kategoria wymaga uwagi, ponieważ komentatorzy nie interpretują jej w jeden, jednoznaczny sposób.

Co wyróżnia klasyfikację pięciu ataków

Początkowe wyliczenie w rozdziale 12 łączy cele materialne z kategorią, której interpretacja budzi spory. W przekładzie Lionela Gilesa z 1910 roku pięć form odnosi się do żołnierzy w obozie, zapasów, transportu bagażu, składów oraz ognia miotanego między przeciwnymi siłami.

Ta sekcja otwiera część poświęconą ogniowi i wywiadowi: rozdziały 12 i 13. Ogień omawia się tu jako środek niszczenia w trakcie kampanii, a nie jako ogólną metaforę zapału czy inicjatywy. Klasyfikacja pozwala przyjrzeć się zasobom, które traktat uznaje za podatne na atak.

  • Żołnierze w obozie. Pierwsza forma polega na skierowaniu przemocy przeciwko ludziom oraz miejscu, w którym się gromadzą. Nie należy rozmywać jej znaczenia, sprowadzając ją do zwykłego ataku na puste zabudowania.
  • Zapasy i zaopatrzenie. Druga forma dotyczy zasobów zgromadzonych na potrzeby armii. W przypisach Gilesa Du Mu wymienia żywność, opał i paszę.
  • Transporty bagażu. Trzecia forma odnosi się do środków towarzyszących przemieszczaniu się wojska. Przetłumaczenie jej wyłącznie jako „wyposażenie” przesłoniłoby mobilny charakter tych zasobów.
  • Arsenały i składy. Czwarta forma dotyczy przechowywanych dóbr. Od transportu odróżnia ją sposób rozmieszczenia, choć część przechowywanych materiałów może być taka sama.
  • Ogień miotany na nieprzyjaciela. Tak Giles interpretuje piątą formę. W odróżnieniu od poprzednich jej sformułowanie opisuje przede wszystkim sposób dostarczania ognia.

Piątej kategorii nie da się jednoznacznie określić bez wspomnienia o problemie przekładu. Giles przytacza kilka wyjaśnień i przyznaje, że żadne z nich nie jest dla niego w pełni zadowalające. Wśród nich znajduje się interpretacja związana z drogami lub liniami zaopatrzenia, popierana przez niektórych komentatorów. Sam Giles przyjmuje inną interpretację.

A zatem „drogi” nie są kategorią pozbawioną podstaw, ale nie jest to też rozwiązanie przyjęte przez Gilesa. Przedstawienie tej wersji jako bezspornego przekładu zatarłoby udokumentowaną różnicę. Precyzyjnie rzecz ujmując, należy wskazać wydanie i przypisać alternatywne tłumaczenie jego autorom.

Klasyfikacja nie przedstawia też pięciu różnych rodzajów broni. Ludzie, zapasy i bagaże są celami ataku; nie opisują metod wytwarzania. Podobnie „arsenał” oznacza tu skład uzbrojenia i nie uzasadnia dopisywania do tekstu technologii, o których wyliczenie nie wspomina.

Niszczący skutek nie oznacza gwarantowanej przewagi

Dalsza część rozdziału wprowadza warunki materialne i środowiskowe, a także reakcję przeciwnika. W toku rozumowania służą one ograniczeniu założenia, że samo posiadanie danego środka wystarczy do osiągnięcia zamierzonego rezultatu. Przewidywany skutek może się nie ziścić.

Jedno z ostrzeżeń dotyczy sytuacji, w której przeciwnik zachowuje spokój mimo pożaru. Ta uwaga jest istotna, ponieważ nie pozwala z góry zakładać, że przeciwnik popadnie w dezorganizację. Taktyczna interpretacja tego fragmentu odróżnia widoczne zmiany w otoczeniu od faktycznej utraty zdolności bojowej.

Tekst wspomina także o porach roku, wiatrach i położeniu Księżyca. Odniesienia te stanowią część przyjętych w nim obserwacji. Odczytanie ich jako dokumentacji historycznej nie wymaga traktowania ich jak współczesnej prognozy pogody ani odtwarzania ich w postaci instrukcji operacyjnych.

Następnie porównuje ogień i wodę pod względem ich wpływu na siły zbrojne i ich zasoby. U Gilesa unieruchomienie sił za pomocą wody odróżnia się od niszczenia dóbr przypisywanego ogniowi. Kontrast ten opisuje rolę obu żywiołów w argumentacji, a nie uniwersalne twierdzenie o wszelkich zniszczeniach, jakie mogą one spowodować.

Zwrócenie uwagi na reakcję przeciwnika wiąże się z dziewięcioma sytuacjami opisanymi w rozdziale 11. Presja i zagrożenie nie muszą wywołać zachowania, którego oczekuje ten, kto je stwarza. Środek niszczący nie zwalnia z konieczności oceny sytuacji.

Dlaczego gniew nie usprawiedliwia rozpoczynania wojny

Zakończenie przenosi uwagę z użytego środka na decyzję o podjęciu walki. Władca i generał nie powinni używać wojska, by zaspokoić osobisty gniew. Ostrzeżenie nie wymaga braku emocji — odrzuca jedynie założenie, że chwilowe wzburzenie samo w sobie wystarcza, by narażać ludzkie życie.

Argument ten rozróżnia dwie perspektywy czasowe. Gniew może minąć, a uraza ustąpić; spowodowanych śmierci nie da się cofnąć. Obraz zniszczonego państwa podkreśla różnicę między zmiennym nastrojem osoby odpowiedzialnej a konsekwencjami, które ponoszą inni.

Tak można zrozumieć związek z ryzykiem podejmowania decyzji pod wpływem gniewu i ego. Jeśli rzeczywistym motywem jest odpowiedź na zniewagę, późniejsze wyjaśnienie odwołujące się do prestiżu może go zamaskować, nie przynosząc konkretnej korzyści. Analiza powinna uwzględniać cel, a nie ograniczać się do zmiany słów, którymi uzasadnia się decyzję.

W hipotetycznym przykładzie władca otrzymuje obraźliwą wiadomość i żąda natychmiastowej odpowiedzi militarnej. Wiadomość mogła ugodzić w jego dumę, ale nie dowodzi, że zmieniły się warunki bezpieczeństwa. Oddzielenie tych dwóch faktów pozwala zapytać, jakie istnieje zagrożenie i jakie byłyby konsekwencje odpowiedzi.

Zastosowanie tej zasady ostrożności w powstrzymywaniu się od działania w gniewie i stresie jest codzienną adaptacją, a nie terapią psychologiczną opisaną w książce. Fragment przedstawia kryterium oceny, czy działania są uzasadnione; nie jest metodą pozbywania się emocji.

Potrzeba poznania sytuacji przed zaangażowaniem zasobów powraca w pięciu rodzajach szpiegów opisanych w rozdziale 13. Kolejność lektury prowadzi od zdolności zadawania szkód do informacji niezbędnych przy podejmowaniu decyzji, nie przedstawiając żadnej z tych rzeczy jako automatycznej gwarancji zwycięstwa.

Końcowe ostrzeżenie każe spojrzeć poza bezpośredni rezultat. Możliwość podjęcia działania i wystarczające powody, by je podjąć, to dwie różne kwestie — zwłaszcza gdy jego konsekwencji nie da się naprawić.

Zobacz wszystkie artykuły w Szpiegostwo i ataki ogniowe u Sun Zi: rozdziały 12 i 13