Dokuz durum, bir ordunun kendi topraklarına, ikmal hatlarına ve düşmana göre konumunu açıklar. Ölümcül arazi, bu sınıflandırmanın en uç noktasında yer alır. Bu durumu incelerken askerî açıklamayı, tehlikeyi motivasyon aracı olarak kullanma girişiminden ayrı tutmak gerekir.
Neden dokuz manzara değil de dokuz durum?
11. bölüm, bir seferin koşullarını birliklerin davranışlarıyla ilişkilendirir. Lionel Giles'ın 1910 tarihli çevirisinin başlığı Dokuz Durum. Bu ifade, sınıflandırmanın bir bölümünün yalnızca arazinin biçimine değil, ordunun nerede bulunduğuna ve hangi seçeneklere sahip olduğuna bağlı olduğunu hatırlatır.
Arazi ve uyum: 8–11. bölümler boyunca ele alınan bu bölüm, mekânla ilgili soruyu genişletir. Başlangıç noktasına yakın bir bölgeyle düşman ülkesinin iç kesimlerinde bulunan bir bölgenin arazi yapısı benzer olabilir; ancak geri çekilme, ikmal ve destek koşulları farklıdır.
10. bölümdeki altı arazi türüyle ayrım kesin değildir: her iki liste de fiziksel özellikleri ve askerî ilişkileri bir arada ele alır. Kaçınılması gereken, bunları eşdeğer listeler gibi değerlendirmektir. Burada Giles'ın yorumundaki anlamı açıkça yansıtan Türkçe adlarla şu durumlar ayırt edilir:
- Dağınık arazi. Ordu kendi topraklarında savaşır. Geleneksel açıklama, yurdun yakın olmasını birliklerden ayrılmanın kolaylığıyla ilişkilendirir. Metin, ortak bir amacı korumaya dikkat çeker.
- Hafif arazi veya sığ nüfuz. Sınır geçilmiştir, ancak çok ilerlenmemiştir. Geri dönme olanağı hâlâ yakındır; bölüm, bu koşulu ordunun farklı bölümleri arasındaki bağlantıyı koruma gereğiyle ilişkilendirir.
- Tartışmalı arazi. Bu araziyi ele geçirmek her iki tarafa da avantaj sağlar. Baskının kaynağı, iki tarafın da burayı işgal etmek için nedenlere sahip olmasıdır; arazinin değerli olması, onu bir saldırıyla geri almanın her zaman uygun olduğu anlamına gelmez.
- Açık arazi. Her iki taraf da hareket serbestisini korur. Doğal engellerle kapatılmamış olması, işgal edilen alanı güvenli saymak yerine savunmalara ve geçiş yollarına dikkat etmeyi gerektirir.
- Kavşak arazi. Ulaşım yolları çeşitli devletlerin topraklarını birbirine bağlar. Bu konum, ittifaklarla birlikte değerlendirilir; fiziksel bir kavşağa hâkim olmakla siyasi destek almak aynı şey değildir.
- Derin arazi. Ordu düşman topraklarına ilerlemiş, gerisinde tahkim edilmiş şehirler bırakmıştır. Antlaşmanın önerdiği yanıtlarda ikmalin kesintisiz sürdürülmesi açıkça önemli bir yer tutar.
- Zorlu arazi. Dağlık ormanlar, yamaçlar, bataklıklar ve başka engeller ilerlemeyi zorlaştırır. Acil sorun, yürüyüşün gerektirdiği çabadır; yürüyenlerin sözde psikolojik bir özelliği değildir.
- Kuşatılmış arazi. Dar geçitler ve dolambaçlı çıkışlar seçenekleri kısıtlar. Arazinin yapısı, daha küçük bir kuvvetin daha büyük bir kuvveti durdurmasını sağlayabilir; önemli olan fiilen hareket etme özgürlüğüdür.
- Ölümcül veya çaresiz arazi. Metin burayı, yok olmaktan kaçınmanın tek yolu olarak gecikmeden savaşmanın göründüğü bir durum diye tanımlar. Bu, seçeneklerin kısıtlanmasının en uç noktasıdır.
Dokuz adlandırma, tehlikenin azdan çoğa doğru arttığı düzenli bir ölçek oluşturmaz. Tartışmalı arazi, bir konumun değeriyle; derin arazi, ilerlemenin ne kadar içeriye yapıldığıyla; zorlu arazi ise engellerle tanımlanır. Bir sefer bu koşullardan birkaçını bir arada barındırabilir ve tek bir etiket, durumu bütünüyle açıklamaya yetmeyebilir.
Ölümcül arazi, anlatıda nasıl bir işlev görüyor?
Bölüm, çıkış yolunun olmamasının savaşma iradesini yoğunlaştırabileceğini savunur. Bu iddia, kolektif davranışın askerî bir açıklamasına aittir. Tehlikeye maruz kalan herkesin aynı tepkiyi vereceğini garanti eden bir psikoloji yasası değildir.
Üstelik metin, hâlihazırda var olan bir zorluğu betimlemekle kalmaz: generale geri çekilmeyi kısıtlama ve planlarının bir bölümünü kendi askerlerinden gizleme yetkisi atfeder. Bu zorlayıcı unsuru göz ardı etmek, bölümü içeriğine uymayan modern bir bağlılık tavsiyesine dönüştürür.
Yorum yaparken askerlere özen gösterme, onları yormaktan kaçınma ve güçlerini koruma talimatlarını da okumak gerekir. Bölüm, çaresizlik baş gösterdiğinde maddi kaynakların önemini yitirdiğini söylemez. Baskı, varlığını sürdürmesi gereken bir askerî örgütlenmenin parçasıdır.
Aynı teknide fırtınaya yakalanan Wu ve Yue adamlarının karşılaştırılması, bu savı örnekler. Antlaşma, ortak bir tehdit karşısında alışılmış düşmanların birbirine yardım ettiğini hayal eder. Bu, metindeki açıklayıcı bir sahnedir; her tehlikenin işbirliği doğurduğunun kanıtı olmadığı gibi, söz konusu anekdotla doğrulanmış tarihî bir olay da değildir.
Birbirine destek olma kapasitesi, birliklerin düzenine ve hareketine de bağlıdır. 7. bölümdeki manevralar bir kuvveti bir araya getirmenin ve eşgüdümünü korumanın maliyetlerini değerlendirmeye yardımcı olur. Aciliyet, birliklerin farklı bölümleri arasındaki mesafeleri ortadan kaldırmaz.
Askerî baskıyı bir krize aktarmanın sınırları
Günümüzdeki bir zorluğa ölümcül arazi demek aciliyeti ifade edebilir, ancak seçenekleri de gizleyebilir. Bu benzetmeyi kullanmadan önce, çıkış yolu olmadığı iddiasının gerçek olup olmadığına ya da tanımın değerlendirilen seçenekleri yapay biçimde daraltıp daraltmadığına bakmak gerekir.
Varsayımsal bir iş vakasında, bir ekip projenin öngörülen süreyi, kapsamı ve kaynakları aynı anda karşılayamayacağını fark eder. Taahhütleri gözden geçirebilir, işlevleri azaltabilir ya da çalışmanın bir bölümünü durdurabilir. Her şeyi başarıyla yok olma arasında bir seçim gibi sunmak, bu olanakların değerlendirilmesini engeller.
Sun Tzu'nun bir iş krizinde okunması bu mesafeyi korumalıdır. Bu bölüm; işten çıkarmakla tehdit etmenin, bilgiyi gizlemenin ya da destek kaynaklarını ortadan kaldırmanın bir kuruluşu iyileştireceğini kanıtlamaz. Ekonomik toparlanma için bir reçete de sunmaz.
Eleştirel bir okuma, tehlikeli bir durumu anlamakla onu yaratmayı birbirinden ayırır. İlkinde, geriye hangi seçeneklerin kaldığı ve bunları kullanmak için hangi araçların bulunduğu sorulur. İkincisi ise bir tepki elde etme umuduyla kasıtlı olarak zarar vermeyi içerir. Antlaşmanın savı, iş ilişkilerinde veya kişisel ilişkilerde böyle bir tehlike yaratmayı haklı çıkarmaz.
Bir durumun yarattığı baskı, sonuçlara ilişkin sorumluluğu ortadan kaldırmaz. 12. bölümdeki ateşle saldırılar tam da geri döndürülemeyecek zararlara yol açan kararlarla ilgili bir uyarıyla sona erer.
Sun Tzu’da arazi: 8–11. bölümlerde uyum ve durumlar bölümündeki tüm yazıları görüntüle
