Analiza wewnętrzna może być poprawna, a mimo to prowadzić do błędnej decyzji. Wiedza o tym, co możesz zrobić, nie pokazuje, jak zareaguje przeciwnik ani jakie warunki sprzyjają jego pozycji. Na tym polega konkretny problem scenariusza pośredniego u Sun Zi.
Ignorowanie wroga nie musi oznaczać niedoceniania siebie ani nieznajomości własnych zasobów. Może współistnieć z rzetelną oceną własnej sytuacji. W kontekście samowiedzy i informacji strategicznych, ten przypadek pokazuje ograniczenia decyzji opartej wyłącznie na danych dotyczących osoby, która ją podejmuje.
Problem znajomości tylko jednej strony relacji
W rozdziale 3, ustępie 18 przekładu Lionela Gilesa z 1910 roku Sun Zi przeciwstawia każdemu zwycięstwu porażkę, gdy zna się własną stronę, ale nie zna się wroga. To sformułowanie nie ustanawia prawa 50-procentowych zwycięstw. Wskazuje na niewystarczalność jednostronnej wiedzy; nie opisuje serii zmierzonych wyników.
Pełna analiza zagadnienia poznawania wroga i samego siebie umieszcza ten przypadek wśród pozostałych scenariuszy z tego fragmentu. Jego szczególną cechą jest to, że własne przygotowanie nie znika. Brakuje natomiast podstaw do oceny, jak sprawdzi się ono w konkretnych warunkach zewnętrznych.
Mocna strona oznacza określoną zdolność; przewaga wymaga porównania. Zdolność do szybkiego działania nie dowodzi, że szybkość zmieni wynik. Może nie wystarczyć w obliczu innej reakcji, nie mieć znaczenia dla celu albo wiązać się z kosztami koordynacji. Przejście od „możemy to zrobić” do „zrobienie tego będzie dla nas korzystne” wymaga dodatkowych informacji.
Trzeba też odróżniać zdolności przeciwnika od jego zamiarów. Wiedza o tym, że dysponuje jakimś zasobem, nie potwierdza, kiedy go wykorzysta. Zaobserwowane działanie również nie musi ujawniać całego jego celu. Braku informacji nie da się uzupełnić, przypisując rywalowi motywy, które sami mielibyśmy na jego miejscu.
Dlatego ignorowanie wroga oznacza coś więcej niż całkowity brak wiedzy o nim. Może polegać na korzystaniu z nieaktualnych informacji, znajomości kwestii niemających wpływu na decyzję albo uznaniu za pewną słabo zweryfikowanej interpretacji. Obszerna dokumentacja może nie odpowiadać na konkretne pytanie, od którego zależy plan.
Przykład hipotetyczny: te same możliwości, inna decyzja
Wyobraźmy sobie dwa zespoły składające oferty na uporządkowanie dokumentacji pewnej instytucji. To fikcyjny, współczesny przykład, a nie wydarzenie opisane w traktacie. Załóżmy, że oba zespoły spełniają podstawowe wymagania, a instytucja nie wybrała jeszcze żadnego z nich.
Zespół A zna liczbę dostępnych godzin, sprawdził jakość swojej pracy i może przygotować próbę w ciągu dziesięciu dni. Zespół B potrzebuje na to piętnastu dni. Na podstawie tej różnicy A skupia swoją ofertę na szybkości i uznaje, że nie musi sprawdzać, co proponuje B. Własne dane dotyczące terminu mogą być całkowicie poprawne.
W rozumowaniu pojawia się jednak dodatkowe, nieudowodnione założenie, że decydujące kryterium będzie stanowił wcześniejszy termin. Zakłada się też, że pod każdym innym względem obie usługi są równoważne. Żadne z tych twierdzeń nie wynika ze znajomości własnej produktywności. To warunki zewnętrzne, które wprowadzono do analizy tak, jakby zostały już potwierdzone.
Dodajmy teraz do przykładu nowe informacje: opublikowane kryteria instytucji przypisują większą wagę ciągłości pracy w okresie przejściowym niż terminowi przeprowadzenia próby. Ponadto publiczna oferta zespołu B obejmuje wsparcie w tym okresie. Nie dowodzi to, że B zostanie wybrany; zmienia jednak to, co A musi przeanalizować, aby uzasadnić swoją ofertę.
Zespół A nadal może wykonać zadanie w ciągu dziesięciu dni. Słabnie natomiast wniosek, że sama szybkość wystarczy. A może sprawdzić, czy jego procedura pozwoli utrzymać ciągłość działania instytucji, i wyjaśnić, jak to zrobi, albo przyznać, że jego oferta nie spełnia odpowiednio tego wymogu. Żadna z tych odpowiedzi nie wymaga udawania, że zespół ma możliwości, których nie posiada.
Zmiana nie polega na automatycznym kopiowaniu drugiego zespołu. Chodzi o ocenę własnych możliwości w odniesieniu do lepiej zdefiniowanego problemu. Informacje o B zapewniają kontekst porównawczy, a kryteria instytucji wskazują, czemu ma służyć to porównanie. Pomylenie tych kwestii prowadziłoby do konkurowania w obszarach, o które nikt nie prosił.
Aby zweryfikować przykład, warto zapytać: czy termin rzeczywiście ma priorytetowe znaczenie? Która część oferty B jest udokumentowana? Jakich informacji brakuje nam na temat okresu przejściowego? Ważne jest też ustalenie, jakie odkrycie skłoniłoby do zmiany oferty. Użyteczne pytanie to takie, na które odpowiedź może zmienić decyzję, a nie tylko potwierdzić, że włożono dużo pracy.
Rozstrzygnięcie pozostaje otwarte. A może ulepszyć ofertę i nie zostać wybrany albo zostać wybrany mimo błędnej analizy części problemu. Żaden pojedynczy wynik nie dowodziłby prawdopodobieństwa na poziomie 50% ani nie czyniłby braku informacji zalecaną metodą.
Pozyskiwanie użytecznych informacji bez mylenia ich z pewnością
Rozdział 13 wyraźnie wskazuje rolę informacji pochodzących od ludzi w poznawaniu przeciwnika i odrzuca zastępowanie ich samymi obliczeniami. Pięć rodzajów szpiegów w rozdziale 13 wyjaśnia to podejście w kontekście wojskowym. Interesuje nas tutaj pytanie, jakie dane pozwalają zweryfikować konkretne założenie.
Zbieranie, weryfikowanie i interpretowanie to różne czynności. Wiadomość może zostać odebrana, ale niezweryfikowana; zweryfikowane dane mogą dopuszczać kilka wyjaśnień. Zachowanie tych rozróżnień zapobiega myleniu pewności, z jaką przedstawiono raport, z pewnością co do jego treści.
Informacje mają też określony zakres. Obserwacja pozwala opisać to, co wydarzyło się w danym miejscu i czasie; rozszerzenie jej na inne sytuacje wymaga uzasadnienia. To, że jakiejś zdolności nie ujawniono, nie dowodzi, że ona nie istnieje, podobnie jak samo ogłoszenie posiadania danej zdolności nie dowodzi, że jest ona dostępna.
W adaptacji do realiów biznesowych wywiad konkurencyjny oparty na źródłach jawnych polega na analizowaniu informacji publicznych. Taka adaptacja nie oznacza, że każda praktyka pozyskiwania danych jest tym samym co szpiegostwo opisane w traktacie, ani nie uzasadnia uzyskiwania dostępu do prywatnej korespondencji czy cudzych tajemnic.
Opór przed ponownym rozważeniem wniosku może się też pojawić, gdy został on publicznie ogłoszony. Ryzyko podejmowania decyzji pod wpływem gniewu i ego dotyczy właśnie tej trudności. Otrzymywanie danych zewnętrznych niewiele daje, jeśli za kryterium ich akceptacji uznaje się to, czy nie przeczą one obrazowi siebie, który chce się zachować.
Nie trzeba wiedzieć wszystkiego o rywalu, by odrzucić nieuzasadnione założenie. Dostępne informacje mogą wystarczyć, by ograniczyć zakres decyzji lub zachować alternatywne rozwiązanie. Nie pozwalają jednak przedstawiać braku danych jako dowodu na to, że nie istnieją żadne przeszkody.
Zanim przypiszesz wynik brakowi informacji, ustal, czego nie wiedziano i jak ta wiedza zmieniłaby decyzję. Pozwoli to odróżnić konkretne ograniczenie od wyjaśnienia skonstruowanego już po poznaniu wyniku.
Zobacz wszystkie artykuły w Poznaj samego siebie: samopoznanie i informacje u Sun Tzu
