Znajomość własnych możliwości nie pozwala wywnioskować, jakie są możliwości przeciwnika. Maksyma Sun Zi łączy oba rodzaje wiedzy i zestawia ich konsekwencje. Przeczytanie całego fragmentu pozwala uniknąć potraktowania „stu bitew” jako gwarancji zwycięstwa.
„Poznaj swojego wroga i poznaj samego siebie” to zachęta do porównania, a nie do ślepego polegania na własnych siłach. W kontekście samopoznania i informacji strategicznych pytanie brzmi: co może zdecydować dowódca, gdy zna własne możliwości, co się zmienia, gdy zna także przeciwnika, i co pozostaje nierozstrzygnięte.
Trzy scenariusze z fragmentu i znaczenie „stu bitew”
Maksyma pojawia się na końcu rozdziału 3. W punkcie 18 angielskiego przekładu Lionela Gilesa z 1910 roku czytamy, że znajomość obu stron pozwala stawić czoła stu bitwom bez obawy o ich wynik; znajomość siebie bez znajomości wroga oznacza naprzemienne zwycięstwa i porażki; nieznajomość żadnej ze stron prowadzi do klęski w każdym starciu. To hiszpańska parafraza, a nie cytat z hiszpańskiego przekładu.
Pierwsza ważna różnica zachodzi między brakiem obawy o wynik a odniesieniem stu zwycięstw. To nie są równoważne sformułowania. W pierwszym zdaniu przekładu Gilesa nie ma mowy o stu kolejnych triumfach. Przekształcenie go w obietnicę niezwyciężoności dodaje gwarancję, której ten tekst nie zawiera.
Wzmianka o porażce przypadającej na każde zwycięstwo również nie jest wskaźnikiem statystycznym. Fragment nie określa próby kampanii, powtarzalnych warunków ani metody obliczania prawdopodobieństwa. Zestawia różne poziomy wiedzy, przedstawiając ich skutki w kategoryczny sposób. Siła argumentu nie zależy od traktowania liczby sto jako zapisu historycznego.
Te trzy scenariusze nie obejmują też wszystkich logicznie możliwych kombinacji: brakuje przypadku, w którym ktoś zna przeciwnika, ale nie zna samego siebie. Dodanie go może być przydatne we własnej analizie, nie należy jednak przedstawiać go jako czwartego założenia wymienionego w tym fragmencie. To rozróżnienie pozwala oddzielić tekst od schematów, które tworzymy, by go zrozumieć.
Scenariusz pośredni warto odczytać osobno w kontekście ryzyka związanego z nieznajomością wroga. Wystarczy tu wskazać jego rolę: pokazuje, że prawdziwe informacje o jednej części problemu nie oznaczają znajomości całego problemu.
Macierz możliwości, informacji i niepewności
Do analizy maksymy można wykorzystać macierz obejmującą trzy wymiary. To narzędzie objaśniające, a nie formuła, którą Sun Zi zapisał pod takimi nazwami. Pozwala powiązać to, co jedna strona może zrobić, z tym, co wie o drugiej, oraz z warunkami, których jeszcze nie potwierdziła.
- Własne możliwości: dostępne zasoby, przygotowanie, koordynacja i ograniczenia utrudniające kontynuowanie działania. Chodzi o to, co własna strona rzeczywiście może zrobić, a nie o to, co chciałaby móc zrobić.
- Informacje o przeciwniku: dane dotyczące jego środków, rozmieszczenia i możliwych reakcji. Trzeba odróżniać to, co zaobserwowano, od przypisywanych mu intencji.
- Istotna niepewność: nieznane lub zmienne czynniki, które mogą wpłynąć na decyzję. Brakujących informacji nie należy automatycznie zastępować najbardziej korzystnym założeniem.
Porównanie wymaga stosowania równoważnych kryteriów. Zestawianie własnych zasobów z mglistym wyobrażeniem o słabości przeciwnika oznacza mieszanie różnych miar. Mylące byłoby też porównanie możliwości dostępnej dziś z taką, którą rywal mógłby zgromadzić tylko w innych okolicznościach. Zanim stwierdzimy, kto ma przewagę, trzeba określić, co właściwie porównujemy.
Zasoby, morale i teren można uwzględnić w tej analizie, nie sprowadzając ich do automatycznej punktacji. Zapasy materialne można policzyć; nastawienie wojsk wymaga interpretacji sygnałów; teren może zmienić to, do czego zasoby się przydadzą. Dodawanie dowolnych punktów za każdy element nie przekształca niepewności w wiedzę.
Hipotetyczny przykład pozwala wyjaśnić działanie macierzy. Jedna ze stron wie, ile ma zapasów, ale nie wie, jak długo może potrwać sytuacja ani jakie możliwości dalszego działania ma przeciwnik. Inwentaryzacja może być dokładna, a wniosek o wystarczalności zapasów — błędny. Sam wewnętrzny pomiar jest poprawny; błędne jest przejście od znanej ilości do założonego czasu.
Dodatkowe informacje nie muszą też rozwiać wszystkich wątpliwości, by były przydatne. Mogą wykluczyć jakąś hipotezę albo wskazać, że warto zachować kilka możliwości. W takim przypadku pomagają podjąć lepszą decyzję, nie dając pełnego obrazu przyszłości. Racjonalna ocena nie wymaga udawania precyzji, na którą dostępne dane nie pozwalają.
Znajomość siebie pozwala też rozpoznać, kiedy nie walczyć
Maksyma zamyka rozdział, w którym jedną z przesłanek zwycięstwa jest wiedza o tym, kiedy walczyć, a kiedy się powstrzymać. Kontekst ten, omówiony w hierarchii ataku w rozdziale 3, nie pozwala interpretować maksymy jako nakazu podejmowania każdego starcia po zakończeniu przygotowań.
Wynika z tego, że rozpoznanie własnego ograniczenia może uzasadniać zmianę celu, oczekiwanie lub uniknięcie konfrontacji. Wiedza ma wartość nie tylko wtedy, gdy potwierdza możliwość zwycięstwa. Pomaga również dostrzec, że znaczne możliwości mogą nie wystarczyć do wykonania konkretnego zadania.
Znajomość siebie nie sprowadza się więc do spisania własnych zalet. Wymaga odróżnienia sprawdzonej umiejętności od aspiracji i rozpoznania, w jakich warunkach przestaje ona działać. Rozwiązanie podobnego problemu w przeszłości daje doświadczenie, ale nie dowodzi, że obecne okoliczności są takie same.
Ponadto obraz, jaki dowódca chce zachować, może być sprzeczny z tym, co pokazują jego dane. Ryzyko decyzji podejmowanych pod wpływem gniewu i ego pozwala przyjrzeć się temu ograniczeniu. Uznanie niekorzystnej informacji i odrzucenie jej w obronie własnej reputacji to różne działania, nawet jeśli oba wynikają z tego samego raportu.
Maksyma traci swoją użyteczność, gdy każdy wynik wykorzystuje się do potwierdzenia, że zwycięzca znał siebie, a pokonany — nie. Aby ocenić decyzję, trzeba sprawdzić, jakie informacje były dostępne przed jej podjęciem, jakie wnioski można było z nich wyciągnąć i jakie niewiadome pozostawały. Późniejszy wynik nie zastępuje takiej rekonstrukcji.
Odczytanie Sun Zi jako wskazówki do radzenia sobie z lękami przenosi te pytania na grunt osobistych ograniczeń i zasobów. To współczesna adaptacja: nie wymaga uznawania własnych emocji ani innych ludzi za wrogów.
Zobacz wszystkie artykuły w Poznaj samego siebie: samopoznanie i informacje u Sun Tzu
