De vijand negeren: waarom je eigen sterke punten kennen niet genoeg is

Een interne analyse kan kloppen en toch tot een verkeerde beslissing leiden. Weten wat je kunt, zegt niet hoe de tegenstander zal reageren of welke omstandigheden zijn positie in de hand werken. Dat is het specifieke probleem van het middelste scenario van Sun Tzu.

De vijand negeren betekent niet per se dat je jezelf onderschat of je eigen middelen niet kent. Het kan samengaan met een grondige interne evaluatie. In zelfkennis en strategische informatie laat dit geval zien waar een beslissing op basis van uitsluitend informatie over de beslisser tekortschiet.

Het probleem van slechts één kant van de verhouding kennen

In hoofdstuk 3, paragraaf 18 van de vertaling uit 1910 van Lionel Giles stelt Sun Tzu dat op elke overwinning een nederlaag volgt wanneer je je eigen kant kent, maar de vijand niet. Die formulering stelt geen wetmatigheid van 50% overwinningen vast. Ze wijst op de ontoereikendheid van eenzijdige kennis; ze beschrijft geen reeks gemeten uitkomsten.

De volledige analyse van de vijand kennen en jezelf kennen plaatst dit geval tussen de andere scenario's in de passage. Het bijzondere eraan is dat de eigen voorbereiding niet ontbreekt. Wat ontbreekt, is een basis om te beoordelen hoe die uitpakt onder concrete externe omstandigheden.

Een sterk punt is een vermogen; een voordeel vereist een vergelijking. Dat je snel kunt handelen, bewijst niet dat die snelheid de uitkomst verandert. Tegenover een andere reactie kan ze tekortschieten, irrelevant zijn voor het doel of coördinatiekosten met zich meebrengen. De stap van ‘we kunnen dit’ naar ‘dit is in ons voordeel’ vraagt om aanvullende informatie.

Je moet ook onderscheid maken tussen de capaciteiten en de intenties van de tegenstander. Weten dat die over een middel beschikt, bevestigt niet wanneer die het zal inzetten. Ook onthult een waargenomen actie niet noodzakelijk het volledige doel ervan. Een gebrek aan informatie los je niet op door de tegenstander de motieven toe te schrijven die je zelf in zijn plaats zou hebben.

De vijand negeren betekent daarom meer dan helemaal niets over hem weten. Het kan ook betekenen dat je verouderde informatie gebruikt, aspecten kent die niet relevant zijn voor de beslissing of een onvoldoende getoetste interpretatie als zeker beschouwt. Een omvangrijk dossier kan de concrete vraag onbeantwoord laten waarvan een plan afhangt.

Een hypothetisch geval: hetzelfde vermogen, een andere beslissing

Stel je twee teams voor die voorstellen indienen om het documentarchief van een organisatie te organiseren. Dit is een fictief hedendaags voorbeeld, geen gebeurtenis uit het traktaat. We gaan ervan uit dat beide aan de basisvereisten voldoen en dat de organisatie nog geen keuze heeft gemaakt.

Team A weet hoeveel uren het beschikbaar heeft, heeft de kwaliteit van zijn werk gecontroleerd en kan binnen tien dagen een proefversie opleveren. Team B heeft daar vijftien dagen voor nodig. Op basis van dat verschil legt A in zijn voorstel de nadruk op snelheid en vindt het onnodig om te onderzoeken wat B aanbiedt. De interne informatie van A over de doorlooptijd kan volkomen juist zijn.

De redenering voegt er zonder bewijs aan toe dat eerdere oplevering doorslaggevend zal zijn. Ook gaat ze ervan uit dat de diensten op alle andere punten gelijkwaardig zijn. Geen van beide beweringen volgt uit kennis van de eigen productiviteit. Het zijn externe voorwaarden die in de analyse worden opgenomen alsof ze al zijn gecontroleerd.

Voeg nu nieuwe informatie toe aan het voorbeeld: uit de gepubliceerde criteria van de organisatie blijkt dat continuïteit van het werk tijdens de overgang belangrijker is dan de datum waarop de proefversie wordt opgeleverd. Bovendien omvat het openbare voorstel van B begeleiding tijdens die overgang. Dit bewijst niet dat B wordt geselecteerd; het verandert wel wat A moet onderzoeken om zijn voorstel te onderbouwen.

Team A kan nog steeds binnen tien dagen werken. Wat aan kracht verliest, is de conclusie dat die snelheid voldoende zal zijn. Het team kan nagaan of zijn werkwijze de activiteiten van de organisatie op peil houdt en uitleggen hoe het dat doet, of erkennen dat zijn voorstel niet goed genoeg aan die eis voldoet. Geen van beide reacties vereist dat het capaciteiten voorwendt die het niet heeft.

De verandering bestaat er niet uit dat het andere team automatisch wordt nagevolgd. Het gaat erom het eigen vermogen te beoordelen aan de hand van een beter omschreven probleem. Informatie over B biedt vergelijkingsmateriaal; de criteria van de organisatie geven aan waarvoor die vergelijking dient. Wie die twee door elkaar haalt, gaat concurreren op punten waar niemand om heeft gevraagd.

Om het voorbeeld te toetsen, kun je vragen: is de doorlooptijd echt een prioriteit? Welk deel van het aanbod van B is gedocumenteerd? Welke informatie ontbreekt over onze overgang? Het is ook belangrijk vast te leggen welke ontdekking aanleiding zou zijn om het voorstel te herzien. Een nuttige vraag is een vraag waarvan het antwoord een beslissing kan veranderen, niet een vraag die alleen bevestigt dat er veel werk is verzet.

De afloop blijft open. A kan zijn voorstel verbeteren en toch niet worden gekozen, of worden geselecteerd ondanks een verkeerde analyse van een deel van het probleem. Geen enkele afzonderlijke uitkomst bewijst een kans van 50% of maakt een gebrek aan informatie tot een aan te bevelen methode.

Nuttige informatie verzamelen zonder die met zekerheid te verwarren

Hoofdstuk 13 kent menselijke informatie over de tegenstander een expliciete functie toe en verwerpt de gedachte dat je die kunt vervangen door louter berekeningen. De vijf soorten spionnen in hoofdstuk 13 leggen die benadering uit in de militaire context. De vraag die hier van belang is, is welke informatie een concrete aanname kan toetsen.

Verzamelen, toetsen en interpreteren zijn verschillende handelingen. Een bericht kan zijn ontvangen zonder dat het is geverifieerd; geverifieerde informatie kan op meerdere manieren worden uitgelegd. Door dat onderscheid te bewaren, voorkom je dat de stelligheid waarmee een rapport wordt gepresenteerd, wordt verward met de betrouwbaarheid van de inhoud.

Informatie heeft bovendien een bereik. Een waarneming beschrijft wat er op een bepaalde plaats en een bepaald moment is gebeurd; om die naar andere situaties door te trekken, zijn redenen nodig. Dat een vermogen niet is getoond, bewijst niet dat het niet bestaat, net zomin als het aankondigen van een vermogen bewijst dat het beschikbaar is.

In een zakelijke toepassing richt concurrentie-informatie uit openbare bronnen zich op het onderzoeken van openbare informatie. Die toepassing stelt niet elke vorm van informatievergaring gelijk aan spionage zoals beschreven in het traktaat en rechtvaardigt evenmin toegang tot privécommunicatie of andermans geheimen.

Ook kan er weerstand ontstaan tegen het herzien van een conclusie wanneer die publiekelijk is verdedigd. De risico's van beslissen uit woede en ego gaan in op die moeilijkheid. Externe gegevens leveren weinig op als je ze alleen accepteert wanneer ze niet botsen met het beeld dat je van jezelf wilt behouden.

Je hoeft niet alles over de tegenstander te weten om een ongerechtvaardigde aanname los te laten. De beschikbare informatie kan voldoende zijn om de reikwijdte van een beslissing te beperken of een alternatief open te houden. Wat die informatie niet toestaat, is het ontbreken van gegevens presenteren als bewijs dat er geen enkel obstakel bestaat.

Voordat je een uitkomst toeschrijft aan een gebrek aan informatie, moet je vaststellen wat onbekend was en hoe de beslissing zou zijn veranderd als je dat wel had geweten. Zo maak je onderscheid tussen een concrete beperking en een verklaring die achteraf is bedacht.

Bekijk alle artikelen in Ken jezelf: zelfkennis en informatie bij Sun Tzu