Czwarty rozdział odróżnia zabezpieczenie się przed porażką od znalezienia sposobności do zwycięstwa. Własne przygotowania nie zmuszą przeciwnika do popełnienia błędu. Ta różnica wyjaśnia, dlaczego Sun Tzu ceni wcześniejsze przygotowania i nie ufa szukaniu rozwiązania, gdy walka już się rozpoczęła.
Przygotowanie to nie to samo co uczynienie przeciwnika podatnym na atak
Rozdział 4 zaczyna się od przedstawienia kolejności działań: dobrzy wojownicy najpierw przygotowują się, by nie ponieść porażki, a potem czekają na sposobność do zwycięstwa. W przekładzie Lionela Gilesa z 1910 roku zabezpieczenie własnej pozycji zależy od nas samych, natomiast sposobność pokonania przeciwnika wynika z jego działań.
To rozróżnienie otwiera część poświęconą rozmieszczeniu sił i taktyce: rozdziały 4–7. Problem nie polega już wyłącznie na ocenie, czy warto rozpocząć działania wojenne. Istotne staje się teraz takie rozmieszczenie sił, by nie narażać się na niebezpieczeństwo podczas rozpoznawania warunków starcia.
„Niezwyciężoność” może podsumowywać aspirację wyrażoną w tym fragmencie, ale nie oznacza dosłownej ochrony przed każdym możliwym zdarzeniem. Sam rozdział przyznaje, że dobry wojownik nie może zagwarantować porażki wroga. Odczytywanie tylko pierwszej połowy tej zależności prowadzi do obietnicy, którą ogranicza druga połowa.
Dowódca może przeanalizować organizację własnych sił, zachować zasoby i unikać niepotrzebnych zobowiązań. Nie ma takiej samej kontroli nad decyzjami przeciwnika. To, że jego słabość mogłaby dać przewagę, nie oznacza, że się ujawni ani że będzie można ją wykorzystać w wybranym momencie.
To rozróżnienie nie wymaga bierności. Przygotowywanie się i obserwowanie to działania, nawet jeśli nie prowadzą od razu do walki. Nie oznacza też konieczności czekania na spektakularny błąd: sposobność może wynikać z układu różnych warunków, a nie wyłącznie z nieudolności dowódcy przeciwnika.
Różnica w porównaniu z zagadnieniem tego, co oznacza zwycięstwo w świątyni polega na zakresie. Wstępne kalkulacje pozwalają porównać warunki związane z podjęciem decyzji. Rozmieszczenie sił przekłada część tej oceny na materialną i organizacyjną sytuację, z której można podjąć działanie albo z niego zrezygnować. Korzystny plan na papierze wciąż wymaga odpowiedniego przygotowania.
Obrona, łatwość zwycięstwa i porównanie sił
Tekst wiąże bezpieczeństwo z obroną, a zdolność do zwycięstwa z ofensywą. Giles zauważa, że niektórzy komentatorzy inaczej interpretują konkretne sformułowanie. Wspólna kwestia, która nas tu interesuje, jest taka, że nie w każdej sytuacji można przejąć inicjatywę ofensywną z jednakowymi szansami.
Obrazy ukrywania się pod ziemią i pojawiania się z wysokości nieba wyrażają w tym przekładzie skrajne stopnie skrytości i szybkości. Nie opisują techniki nadprzyrodzonej. Wzmianki o dziewięciu rodzajach terenu w tym fragmencie nie należy też mylić z dziewięcioma sytuacjami omawianymi w innym rozdziale.
Następnie zmienia się kryterium oceny zwycięzcy. Umiejętność nie musi polegać na wyczynie, który wszyscy będą podziwiać. Skuteczne przygotowanie może sprawić, że rozstrzygnięcie wyda się łatwe, ponieważ trudności zostały ograniczone jeszcze przed starciem.
Pozwala to odróżnić wynik od jakości decyzji. Kosztowne zwycięstwo może skrywać błędy, których dało się uniknąć; mało widowiskowe działanie może wynikać z trafnej oceny sytuacji. Rozdział zachęca do przyjrzenia się warunkom, które umożliwiły osiągnięcie wyniku, zamiast uznawać widoczny wysiłek za wystarczającą miarę umiejętności.
W innym sformułowaniu Giles tłumaczy tę myśl jako zwyciężanie bez popełniania błędów. Potraktowana jako wskazówka dotycząca działania kieruje uwagę ku niepotrzebnym marszom, nieuzasadnionym atakom i zobowiązaniom narażającym siły na niebezpieczeństwo. Nie dowodzi jednak, że rzeczywisty dowódca może znać i kontrolować wszystkie zmienne.
Końcowy fragment wprowadza pomiar, oszacowanie, kalkulację, porównanie i zwycięstwo. Ta sekwencja łączy znajomość terenu ze względną oceną sił. Giles przyznaje, że niektóre pojęcia pośrednie trudno dokładnie rozdzielić. Nie należy przekształcać tego wyliczenia w zamknięty wzór matematyczny ani mylić go z pięcioma czynnikami z początkowego rozdziału.
Porównanie wielkiego ciężaru z bardzo małym obrazuje korzystną nierównowagę, stworzoną przed podjęciem działania. Końcowy obraz nagromadzonej wody przedstawia z kolei takie ukształtowanie sytuacji, które pozwala uwolnić siłę. Shi, Zheng i Qi w rozdziale 5 rozwijają zagadnienie tego, jak połączenie różnych środków przynosi skutki, które nie zależą wyłącznie od indywidualnej siły.
Hipotetyczny przykład przygotowania i oczekiwania
Wyobraźmy sobie ćwiczenie wojskowe na mapie, które nie odpowiada żadnej rzeczywistej kampanii. Siły mają utrzymać pozycję do czasu nadejścia zmiany. Dowódca odkrywa, że rozkazy dotyczące reakcji na przerwę w łączności są niejasne, a część zaplanowanych zasobów wciąż nie jest dostępna.
Zanim zacznie szukać sposobności przeciwko przeciwnikowi, doprecyzowuje rozkazy i dostosowuje czas utrzymywania pozycji do dostępnych środków. Sam fakt, że zmiana jest potrzebna, nie pozwala mu zdecydować, kiedy nadejdzie. Dlatego odróżnia przygotowania, które może zakończyć, od wydarzeń, których może jedynie oczekiwać.
W trakcie ćwiczenia pojawia się pozorna słabość przeciwnika. Jej wykorzystanie wymagałoby opuszczenia pozycji i polegania na wsparciu, które nie zostało jeszcze potwierdzone. Dowódca postanawia tego nie robić. Zestawia widoczną sposobność z własnym celem i możliwościami, zamiast uznawać każdą możliwość natarcia za korzystną.
Nie należy też czekać bez końca z przyzwyczajenia. Jeśli zmienią się cel, zasoby lub pozycja przeciwnika, trzeba będzie ponownie rozważyć decyzję. Analiza pustki i pełni w rozdziale 6 rozwija tę zależność między przygotowaniem, rozmieszczeniem sił i zmieniającymi się warunkami.
Podobne pytanie można zadać w kontekście sportu: czy zespół jest przygotowany do wykonania rozważanego zagrania, czy też jego powodzenie zależy od reakcji przeciwnika, na którą nie ma wpływu? To porównanie nawiązuje do przygotowania psychicznego i taktycznego w sporcie. Nie oznacza to, że trening eliminuje niepewność ani że przeciwnik musi stworzyć przećwiczoną okazję.
Chwilowy brak sposobności nie sprawia, że przygotowanie staje się bezużyteczne. Pozwala zachować dostępne możliwości i zdecydować, czy warunki uzasadniają działanie, czekanie czy zmianę celu.
Zobacz wszystkie artykuły w Taktyka Sun Zi: rozmieszczenie i manewry w rozdziałach 4–7
