Ken je vijand en ken jezelf: wat betekent het?

Kennis van je eigen capaciteiten vertelt je niet wat die van de tegenstander zijn. De spreuk van Sun Tzu brengt beide vormen van kennis met elkaar in verband en zet de gevolgen ervan tegenover elkaar. Door de volledige passage te lezen, voorkom je dat «honderd veldslagen» wordt opgevat als een garantie op de overwinning.

«Ken je vijand en ken jezelf» stelt een vergelijking aan de orde; het is geen uitnodiging om blindelings op je eigen kracht te vertrouwen. Binnen zelfkennis en strategische informatie draait het om de vraag wat een bevelhebber kan besluiten wanneer die zijn eigen capaciteiten kent, wat er verandert als die ook de tegenstander kent en wat onopgelost blijft.

De drie scenario’s in de passage en de betekenis van «honderd veldslagen»

De spreuk staat aan het einde van hoofdstuk 3. In paragraaf 18 van de Engelse vertaling van Lionel Giles uit 1910 staat dat wie beide partijen kent, honderd veldslagen zonder vrees voor de uitkomst tegemoet kan zien; wie zichzelf kent maar de vijand niet, zal zowel overwinningen als nederlagen kennen; en wie geen van beide kent, zal in elk gevecht ten onder gaan. Dit is een Nederlandse parafrase, geen citaat uit een Nederlandse vertaling.

Het eerste belangrijke onderscheid is dat tussen de uitkomst niet hoeven te vrezen en honderd overwinningen behalen. Dat is niet hetzelfde. In de eerste zin van Giles’ versie wordt geen reeks van honderd opeenvolgende overwinningen genoemd. Wie er een belofte van onoverwinnelijkheid van maakt, voegt een garantie toe die niet in die formulering staat.

Ook de vermelding van een nederlaag tegenover elke overwinning is geen statistisch percentage. De passage definieert geen steekproef van veldtochten, herhaalbare omstandigheden of procedure om kansen te berekenen. Ze zet verschillende niveaus van kennis tegenover elkaar aan de hand van stellig geformuleerde uitkomsten. De argumentatieve kracht ervan hangt er niet van af of het getal honderd als een historisch verslag wordt opgevat.

De drie scenario’s omvatten ook niet alle logisch mogelijke combinaties: het geval waarin je de tegenstander kent maar jezelf niet, ontbreekt. Dat geval toevoegen kan nuttig zijn voor je eigen analyse, maar het mag niet worden voorgesteld als een vierde scenario dat in deze passage wordt genoemd. Zo blijven de tekst en de schema’s die we maken om hem te begrijpen van elkaar gescheiden.

Het middelste scenario verdient een eigen bespreking in het risico van de vijand niet kennen. Hier volstaat het om te wijzen op de functie ervan: het laat zien dat betrouwbare informatie over één deel van het probleem niet hetzelfde is als kennis van het hele probleem.

Een matrix van capaciteiten, informatie en onzekerheid

Om de spreuk te onderzoeken, kun je een leesmatrix met drie dimensies gebruiken. Het is een hulpmiddel om de tekst uit te leggen, geen formule die Sun Tzu onder die namen heeft opgeschreven. De matrix brengt in kaart wat een strijdmacht kan doen, wat zij weet over de andere partij en welke omstandigheden nog niet zijn bevestigd.

  • Eigen capaciteiten: beschikbare middelen, voorbereiding, coördinatie en de grenzen aan het volhouden van een actie. De vraag is wat de eigen partij daadwerkelijk kan doen, niet wat ze graag zou willen kunnen.
  • Externe informatie: gegevens over de middelen, de opstelling en mogelijke reacties van de tegenstander. Maak onderscheid tussen wat is waargenomen en de intentie die aan de tegenstander wordt toegeschreven.
  • Relevante onzekerheid: onbekende of veranderlijke factoren die de beslissing kunnen beïnvloeden. Wat nog onbekend is, mag je niet automatisch invullen met de gunstigste veronderstelling.

Voor een vergelijking zijn gelijkwaardige criteria nodig. Je eigen middelen tellen en die vergelijken met een vaag beeld van de zwakte van de tegenstander betekent dat je verschillende maatstaven door elkaar haalt. Het zou ook misleidend zijn om een capaciteit die nu beschikbaar is te vergelijken met een capaciteit die de tegenstander alleen onder andere omstandigheden zou kunnen inzetten. Voordat je concludeert wie in het voordeel is, moet je precies aangeven wat je vergelijkt.

Middelen, moreel en terrein kunnen in die beoordeling worden meegenomen zonder er een automatische score van te maken. Materiële voorraden kun je tellen; de gesteldheid van de troepen moet je afleiden uit signalen; het terrein kan veranderen wat je met die middelen kunt doen. Willekeurige cijfers bij elk onderdeel optellen, maakt onzekerheid niet tot kennis.

Een hypothetisch voorbeeld maakt de matrix duidelijk. Een strijdmacht weet hoeveel voorraden ze nog heeft, maar niet hoe lang de situatie kan voortduren en of de tegenstander kan blijven doorgaan. De inventaris kan kloppen, terwijl de conclusie dat de voorraden toereikend zijn onjuist is. De interne informatie schiet niet tekort; de fout zit in de sprong van een bekende hoeveelheid naar een veronderstelde duur.

Extra informatie hoeft ook niet alle twijfel weg te nemen om nuttig te zijn. Ze kan een veronderstelling uitsluiten of laten zien dat het verstandig is alternatieven open te houden. In dat geval verbetert ze de beslissing zonder een volledig beeld van de toekomst te bieden. Rationeel beoordelen vereist niet dat je een nauwkeurigheid voorwendt die de beschikbare gegevens niet toelaten.

Jezelf kennen betekent ook weten wanneer je niet moet vechten

De spreuk sluit een hoofdstuk af waarin weten wanneer je moet vechten en wanneer je je ervan moet onthouden wordt genoemd als een voorwaarde voor de overwinning. Die context, uitgewerkt in de rangorde van aanvallen in hoofdstuk 3, maakt duidelijk dat de spreuk geen bevel is om elk gevecht aan te gaan zodra de voorbereiding is afgerond.

Een gevolg van deze lezing is dat kennis van een beperking aanleiding kan zijn om van doel te veranderen, te wachten of een confrontatie te vermijden. Kennis is niet alleen waardevol wanneer ze een kans op de overwinning bevestigt. Ze helpt ook te zien dat een aanzienlijke capaciteit niet volstaat voor een bepaalde taak.

Jezelf kennen betekent dus niet dat je een lijst met je sterke punten opstelt. Je moet onderscheid maken tussen een bewezen capaciteit en een ambitie, en erkennen onder welke omstandigheden die capaciteit niet meer werkt. Dat je eerder een vergelijkbaar probleem hebt opgelost, levert ervaring op, maar bewijst niet dat de omstandigheden nu hetzelfde zijn.

Bovendien kan het beeld dat een bevelhebber van zichzelf wil hooghouden in strijd zijn met wat de gegevens laten zien. De risico’s van beslissen vanuit woede en ego helpen die grens te onderzoeken. Een ongunstig gegeven erkennen en het terzijde schuiven om je reputatie te beschermen zijn verschillende handelingen, ook als ze allebei op hetzelfde rapport zijn gebaseerd.

De spreuk verliest haar nut wanneer elke uitkomst wordt aangegrepen om te bevestigen dat de winnaar zichzelf kende en de verliezer niet. Om een beslissing te beoordelen, moet je nagaan welke informatie vóór de beslissing beschikbaar was, welke conclusies daaruit konden worden getrokken en welke onzekerheden nog openstonden. De afloop achteraf vervangt die reconstructie niet.

Een lezing van Sun Tzu om angsten onder ogen te zien vertaalt deze vragen naar persoonlijke grenzen en hulpbronnen. Het is een hedendaagse bewerking: je hoeft je eigen emoties of andere mensen niet tot vijanden te maken.

Bekijk alle artikelen in Ken jezelf: zelfkennis en informatie bij Sun Tzu