Sun Tzu en Clausewitz onderzoeken hoe je een resultaat bereikt tegenover een tegenstander die ook zelf beslissingen neemt. Hun verschillen komen naar voren in de manier waarop ze de doelen van oorlog, de beschikbare kennis en de rol van het gevecht met elkaar in verband brengen, niet door een vermeende vreedzame traditie tegenover een destructieve te plaatsen.
Een vergelijking tussen Sun Tzu en Clausewitz vereist dat we hun dezelfde vragen stellen: waarom wordt er gevochten, welke informatie maakt besluitvorming mogelijk en wat gebeurt er wanneer de uitvoering afwijkt van het plan. Binnen Sun Tzu tegenover andere strategen richt deze vergelijking zich op die kwesties, niet op het toeschrijven van één unieke denkwijze aan het Oosten of het Westen.
Als referentie dienen de Engelse vertalingen van Lionel Giles van De kunst van het oorlogvoeren en van J. J. Graham van Over de oorlog. De Nederlandse toelichtingen zijn parafrases. De aangehaalde hoofdstukken maken het mogelijk de stellingen van elk werk te onderscheiden van de vergelijkende interpretatie.
De doelen van oorlog en de reikwijdte van de overwinning
In boek I, hoofdstuk 1, brengt Clausewitz het politieke doel in verband met het militaire oogmerk en de inspanning die nodig is om dat te bereiken. De volledige vernietiging van de tegenstander geldt niet als een verplichting die voor elk conflict hetzelfde is. De reikwijdte van het doel bepaalt welk resultaat als voldoende kan worden beschouwd.
Sun Tzu opent hoofdstuk 1 door oorlog te plaatsen tussen de kwesties die bepalend zijn voor het voortbestaan van de staat. In hoofdstuk 3 leidt zijn voorkeur voor het intact laten van vijandelijk gebied en vijandelijke strijdkrachten tot een andere vraag: wat blijft er beschikbaar nadat de overwinning is behaald? Die context verklaart de betekenis van de hoogste militaire volmaaktheid.
Het zijn vergelijkbare benaderingen, maar ze zijn niet gelijkwaardig. Clausewitz onderzoekt hoe het politieke doel de militaire activiteit richting geeft. Sun Tzu stelt voorkeuren vast tussen manieren om een resultaat te bereiken. Het behoud van wat is veroverd garandeert niet dat het doel beperkt is; het nastreven van een beperkt doel garandeert evenmin dat de gevolgen gering zijn.
Daarnaast is het verstandig het doel van de regering te onderscheiden van de uitvoering door het militaire commando. De relatie tussen beide kan vanuit een andere invalshoek worden onderzocht in Sun Tzu tegenover Machiavelli. Een beslissing simpelweg ‘politiek’ noemen is niet voldoende om aan te tonen dat de auteurs er dezelfde functie aan toekennen.
Informatie, onzekerheid en wrijving
Hoofdstuk 13 van Sun Tzu pleit voor informatie die wordt verkregen van mensen die de tegenstander kennen. Voorafgaande kennis komt niet simpelweg voort uit berekeningen of uit het doortrekken van overeenkomsten tussen situaties. Voorbereiding vereist gegevens over zaken die het eigen leger niet uit zijn inventaris van middelen kan afleiden.
Clausewitz onderzoekt in boek I, hoofdstuk 6 het tegenstrijdige, onjuiste of onzekere karakter van veel berichten. Die voorzichtigheid betekent niet dat kennis van de vijand waardeloos is. Ze wijst op het probleem van beslissingen nemen wanneer de beschikbare berichten geen stabiel en volledig beeld opleveren.
Het verschil in nadruk maakt het mogelijk twee opeenvolgende vragen te stellen: hoe verkrijg je relevante informatie, en hoe handel je zonder er meer zekerheid aan toe te kennen dan ze biedt? Die vragen sluiten elkaar niet noodzakelijk uit. Een gegeven kan nuttig zijn en toch ruimte laten voor meerdere verklaringen van wat er gebeurt.
De wrijving, uitgewerkt in boek I, hoofdstuk 7 van Clausewitz, voegt een ander probleem toe. Kleine moeilijkheden, ongelukken en menselijke beperkingen stapelen zich tijdens de uitvoering op. De afstand tussen een samenhangend plan en een daadwerkelijke operatie wordt niet alleen verklaard door onbekendheid met de vijand.
Stel je een fictieve mars voor die vertraging oploopt omdat bevelen te laat aankomen en het geplande materieel ontbreekt. Meer informatie over de tegenstander herstelt die tekortkomingen niet automatisch. Dit voorbeeld maakt onderscheid tussen externe onzekerheid en uitvoeringsproblemen: ze kunnen samengaan, maar vragen om verschillende diagnoses.
Ook Sun Tzu beschrijft geen leger dat gevrijwaard is van uitputting. De kosten van oorlog in hoofdstuk 2 brengt de duur van de veldtocht in verband met de uitputting van middelen. Door dit naast de wrijving te lezen, kunnen concrete beperkingen worden vergeleken zonder te beweren dat beide teksten hetzelfde begrip formuleren.
Gevecht, concentratie en zwaartepunt
Sun Tzu’s voorkeur voor overwinning zonder gevecht gaat samen met aanwijzingen over confrontaties en manoeuvres. Hoofdstuk 5 combineert directe en indirecte methoden tijdens de slag. ‘Indirect’ betekent dus niet altijd bloedeloos: het kan een manier van optreden in een daadwerkelijk gevecht beschrijven.
In boek I, hoofdstuk 2 houdt Clausewitz rekening met andere uitkomsten dan de volledige onderwerping van de vijand. Tegelijkertijd kent hij het gevecht een centrale rol toe: zelfs een manoeuvre die een botsing vermijdt, kan afhangen van wat de partijen verwachten dat er zou gebeuren als ze daadwerkelijk zouden vechten.
Dit onderscheid helpt om een daadwerkelijk gevoerde slag te scheiden van de mogelijkheid van een slag. Een terugtocht voor een vijandelijke positie kan plaatsvinden zonder dat er slagen worden uitgewisseld en toch worden bepaald door een vergelijking van de krachtsverhoudingen. Het uitblijven van een confrontatie bewijst niet dat de militaire capaciteit geen invloed meer heeft.
Het zwaartepunt, behandeld in boek VIII, hoofdstuk 4, is ook niet simpelweg het middelpunt op de kaart. Clausewitz brengt het in verband met datgene waarvan de samenhang en het vermogen van de tegenstander om te handelen afhangen. Zijn voorbeelden omvatten een leger en, bij bepaalde coalities, de eenheid van belangen. Waar het zwaartepunt ligt, hangt af van de onderzochte relaties.
| Vraagstuk | Sun Tzu | Clausewitz |
|---|---|---|
| Beoogd resultaat | Vergelijkt manieren om de overhand te krijgen en vermogens te behouden. | Brengt het militaire oogmerk in verband met het politieke doel. |
| Informatie | Benadrukt het verkrijgen van kennis over de tegenstander. | Onderzoekt de onzekerheid van berichten. |
| Uitvoering | Houdt rekening met uitputting, organisatie en omstandigheden. | Werkt de wrijving tussen planning en werkelijkheid uit. |
| Gevecht | Geeft er de voorkeur aan het te vermijden wanneer het resultaat met andere middelen kan worden bereikt. | Analyseert de rol ervan, zelfs wanneer het alleen een mogelijkheid blijft. |
Deze verschillen bieden een ingang tot de teksten; het zijn geen exclusieve categorieën. De vergelijking verliest aan nauwkeurigheid wanneer Sun Tzu wordt voorgesteld als een auteur zonder geweld of Clausewitz als een voorstander van onbeperkte vernietiging. Om een passage te vergelijken, is het nuttig het veronderstelde doel, de beschikbare middelen en de voorwaarden waaronder het betoog wordt gevoerd, in beeld te houden.
De vergelijking met Sun Tzu tegenover Jomini verlegt de aandacht naar operationele lijnen, de concentratie van strijdkrachten en de relatie tussen algemene beginselen en omstandigheden.
Bekijk alle artikelen in Sun Tzu tegenover Clausewitz, Machiavelli, Musashi en Jomini
