Om Sun Tzu met Machiavelli te vergelijken, moet je onderscheid maken tussen het leiden van een leger en het behouden van een regering. Macht, vertrouwen en reputatie komen bij beiden aan bod, maar beantwoorden aan verschillende vragen en vormen geen gedeelde doctrine van wreedheid.
Sun Tzu en Machiavelli bieden de mogelijkheid om twee verschillende verhoudingen tot macht te vergelijken: het leiden van een leger en het behouden van een regering. Binnen Sun Tzu tegenover andere strategen is het interessant om te onderzoeken wie het bevel voert, van wie de troepen afhankelijk zijn en hoe reputatie, vertrouwen en dwang zich tot elkaar verhouden.
De vergelijking is gebaseerd op De kunst van het oorlogvoeren, in de Engelse vertaling van Lionel Giles, en De heerser, in de vertaling van W. K. Marriott. De toelichtingen zijn parafrases. Argumenten uit de Discorsi of uit Machiavelli's militaire verhandeling worden niet opgevoerd alsof ze in dezelfde tekst staan.
Politiek gezag en verantwoordelijkheid van de bevelhebber
Hoofdstuk 3 van Sun Tzu beschrijft de problemen die ontstaan wanneer een vorst ingrijpt zonder de omstandigheden van het leger te kennen. Zijn zorg betreft de verwarring die dat bij de uitvoering teweegbrengt. De politieke positie van degene die een bevel geeft, garandeert niet dat diegene de militaire gevolgen ervan begrijpt.
In De heerser plaatst Machiavelli in hoofdstuk XIV kennis van de oorlog onder de taken van een heerser. Het contrast bestaat niet simpelweg uit de ene auteur die voor delegeren is en de andere die ertegen is. De een onderzoekt inmenging in het bevel; de ander de voorbereiding van degene die afhankelijk is van wapens om zijn positie te behouden.
Hoofdstuk XII van Machiavelli gaat ook in op de verhouding tussen een republiek en haar burgerkapiteins. Daar noemt hij de mogelijkheid om hen terug te roepen en hun optreden aan de wetten onderworpen te houden. Het vermogen om troepen aan te voeren en het gezag om die taak te controleren zijn verwante, maar verschillende kwesties.
Samen gelezen maken deze passages het mogelijk onderscheid te maken tussen bekwaamheid, delegatie en toezicht. Een bevelhebber kan de vrijheid nodig hebben om een situatie op te lossen, zonder daardoor onbeperkt gezag te krijgen. Ook betekent toezicht niet dat diens beslissingen voortdurend worden vervangen. De vergelijking onderzoekt welk probleem elke vorm van ingrijpen probeert op te lossen.
Hoe je micromanagement door leidinggevenden voorkomt vertaalt die spanning naar de organisatorische context. Het gaat om een hedendaagse analogie: een bestuur en een directie vormen niet zonder meer een kopie van de verhouding tussen vorst en generaal uit een oude verhandeling.
Eigen troepen, huurlingen en afhankelijkheid van anderen
In hoofdstukken XII en XIII van De heerser maakt Machiavelli onderscheid tussen eigen troepen, huurlingen, hulptroepen en gemengde troepen. Zijn kritiek gaat zowel over de bereidheid om te vechten als over de controle over de troepen. Het probleem is niet opgelost zodra een contingent zijn militaire vermogen heeft bewezen.
Hulptroepen brengen een specifieke afhankelijkheid met zich mee: ze behoren toe aan een andere macht. Volgens de redenering in hoofdstuk XIII kan hun inzet degene die hen inroept afhankelijk maken van beslissingen van anderen. Het militaire resultaat en de latere autonomie van degene die van de hulp gebruikmaakt, hoeven zich niet in dezelfde richting te ontwikkelen.
Om dit argument te analyseren, is het nuttig onderscheid te maken tussen gehoorzaamheid en het samenvallen van belangen. Twee partijen kunnen hetzelfde onmiddellijke resultaat nastreven en het oneens zijn over wat er daarna moet gebeuren. Dat ze tijdens een veldtocht samenwerken, bewijst niet dat de ene partij de doelen van de andere bepaalt.
Machiavelli rekent troepen die bestaan uit onderdanen, burgers of afhankelijken van de heerser tot de eigen troepen. Die formulering mag niet automatisch gelijkgesteld worden aan ieder hedendaags nationaal leger. Het zou ook onnauwkeurig zijn om iedere betaalde soldaat te vereenzelvigen met de huurling die hij bekritiseert: in zijn betoog is de afhankelijkheidsrelatie van belang.
De passage van Sun Tzu die een andere invalshoek biedt, staat in hoofdstuk 2: hij bespreekt daarin de behandeling en inlijving van gevangengenomen soldaten. De vraag is hier hoe je tijdens een veldtocht je eigen vermogen kunt uitbreiden en in stand houden. Op dit punt formuleert hij geen gelijkwaardige theorie over burgermilities.
De overeenkomst zit in de noodzaak te begrijpen wat een krijgsmacht inzetbaar maakt; het verschil zit in het onderzochte probleem. Mensen inlijven, gehoorzaamheid verzekeren en politieke autonomie behouden zijn taken die niet met één enkel etiket voor de herkomst van de troepen kunnen worden afgedaan.
De rol van bondgenootschappen bij Sun Tzu verbreedt het perspectief naar de externe dimensie. Een bondgenootschap, het inhuren van troepen en de inlijving bij het eigen leger zijn echter geen onderling uitwisselbare relaties. Om ze te vergelijken, moet je vaststellen welke verplichtingen en welk gezag elke partij behoudt.
Bedrog, wreedheid en het behoud van de macht
In hoofdstuk 1 presenteert Sun Tzu bedrog als militair middel en noemt hij tegelijk oprechtheid een eigenschap van de bevelhebber, in de versie van Giles. Die combinatie maakt duidelijk dat elke verwijzing naar bedrog niet kan worden opgevat als een onvoorwaardelijke goedkeuring van liegen in alle relaties.
Hoofdstuk XVIII van De heerser onderzoekt hoe de heerser met het nakomen van beloften en het gebruik van schijn omgaat. Bij de vergelijking moet het verschil in toepassingsgebied behouden blijven: gedrag tegenover een militaire vijand omvat niet alle relaties tussen een vorst, zijn onderdanen en andere machthebbers.
Dat neemt de ethische spanningen in geen van beide teksten weg. Het helpt ze beter te herkennen. Voordat je stelt dat beiden hetzelfde gedrag verdedigen, moet je eerst vaststellen wie handelt, tegenover wie, welke verplichting er bestaat en welk resultaat men wil bereiken. Een gedeelde aandacht voor doeltreffendheid betekent niet dat de argumenten identiek zijn.
In hoofdstuk XVII onderzoekt Machiavelli de verhouding tussen clementie, straf, angst en haat. Zijn uitleg maakt deel uit van een redenering over het behoud van het gezag. Zonder aanvullende analyse mag die niet worden omgezet in beweringen die zouden vaststellen hoe mensen altijd op dwang reageren.
Sun Tzu stelt in hoofdstuk 12 een andere grens: de woede van de vorst of de generaal is op zichzelf geen rechtvaardiging om de strijd aan te gaan. De passage stelt emoties die kunnen veranderen tegenover verliezen die onherstelbaar zijn. Die waarschuwing stelt een specifieke beweegreden ter discussie, maar vormt geen volledige theorie over de rechten of legitimiteit van de staat.
Ook bij behoud moet duidelijk zijn wat er precies behouden wordt. De heerser in zijn positie houden, instellingen beschermen en schade aan de bevolking voorkomen, zijn niet noodzakelijk hetzelfde resultaat. Als je die zaken als synoniemen behandelt, kunnen verschillen verborgen blijven die relevant zijn voor de vergelijking van wat elke passage probeert te beschermen.
Sun Tzu tegenover Clausewitz biedt de mogelijkheid om verder te kijken naar de verhouding tussen politieke doelen en militaire middelen. In deze lezing van Machiavelli blijft de kwestie beperkt tot het gezag, de steun waarop het berust en de grenzen ervan: de twee auteurs één gezamenlijke doctrine van amoreel handelen toeschrijven is niet aan de orde.
Sun Tzu tegenover Musashi biedt een ander contrast: hoe individuele oefening, observatie en het aansturen van groepen zich tot elkaar verhouden in twee militaire werken.
Bekijk alle artikelen in Sun Tzu tegenover Clausewitz, Machiavelli, Musashi en Jomini
