Sun Tzu en Jomini: concentratie van strijdkrachten, terrein en aanpassing

Jomini ordent de strategie aan de hand van bases, lijnen en beslissende punten. Sun Tzu brengt posities, bewegingen en concentratie eveneens met elkaar in verband, maar gebruikt andere categorieën. De vergelijking maakt het mogelijk te onderzoeken wat een ruimtelijk schema verklaart en wat afhankelijk blijft van de omstandigheden.

De vergelijking tussen Sun Tzu en Antoine-Henri Jomini kan niet worden afgedaan als een tegenstelling tussen geometrie en psychologie. Beiden brengen handelen in verband met posities, bewegingen en de omstandigheden van de tegenstander. Binnen Sun Tzu tegenover andere strategen is het interessant te onderzoeken hoe zij die elementen ordenen en welke reikwijdte zij aan hun principes toekennen.

We gebruiken De kunst van het oorlogvoeren van Sun Tzu, in de vertaling van Lionel Giles, en het Compendium van de oorlogskunst van Jomini, in het Engels verschenen als The Art of War in de vertaling van G. H. Mendell en W. P. Craighill. De Nederlandstalige toelichtingen zijn parafrases.

Bases en operatielijnen: wat beschrijft de geometrie van Jomini?

In artikel XVIII omschrijft Jomini de basis van operaties als het deel van het grondgebied dat middelen en versterkingen levert, het leger ondersteunt en het in staat stelt op te rukken of zich terug te trekken. Het gaat niet noodzakelijk om een gebouw of één enkel magazijn. De functie hangt af van de relatie met de operaties.

Artikel XXI maakt onderscheid tussen operatiegebieden en operatielijnen. Een lijn is niet zomaar een weg die op de kaart is getekend: ze houdt verband met de operaties van het leger binnen een gebied. Verschillende routes die door de divisies worden gebruikt, kunnen deel uitmaken van dezelfde operatielijn.

Communicatielijnen verbinden op hun beurt posities en onderdelen van de strijdmacht. Door deze termen uit elkaar te houden, voorkom je dat de hele uitleg neerkomt op de vraag welke route het kortst is. Een route kan kort zijn en toch onvoldoende ondersteuning bieden voor de beoogde verplaatsing.

Jomini omschrijft binnenlijnen aan de hand van een tijdsrelatie: ze maken het mogelijk strijdkrachten te concentreren voordat de tegenstander een grotere concentratie kan inzetten. Hun belang hangt niet uitsluitend af van het innemen van het middelpunt van een figuur. Mobiliteit en het vermogen om strijdkrachten bijeen te brengen, horen bij het begrip.

Je kunt dit onderscheid verduidelijken met een hypothetisch schema. Twee posities die op de kaart dicht bij elkaar liggen, kunnen gescheiden zijn door een hindernis die snelle communicatie onmogelijk maakt. Twee posities die verder uit elkaar liggen, kunnen wel een bruikbare verbinding hebben. Geometrische afstand en de daadwerkelijke mogelijkheid om elkaar te ondersteunen zijn niet hetzelfde.

In hoofdstuk 7 beschrijft Sun Tzu een andere manier om verplaatsing en resultaat met elkaar in verband te brengen. De manoeuvres in hoofdstuk 7 onderzoeken de route in samenhang met de moeilijkheden om op tijd aan te komen om te kunnen handelen. De vergelijking brengt een gemeenschappelijke vraag naar voren zonder het Chinese traktaat Jomini’s technische terminologie toe te schrijven.

Concentratie en terrein: overeenkomsten met beperkingen

In zijn uiteenzetting van het algemene principe stelt Jomini voor de hoofdmacht op beslissende punten te concentreren en die tegenover de onderdelen van de vijandelijke strijdmacht te plaatsen. Ook het juiste moment en de kracht van de uitvoering spelen een rol. De redenering draait niet alleen om het tellen van manschappen: ze moet ook verklaren waar en wanneer die concentratie gevolgen kan hebben.

Ook hoofdstuk 6 van Sun Tzu brengt de concentratie van de eigen strijdmacht in verband met de verspreiding van die van de tegenstander. Die overeenkomst maakt duidelijk dat Sun Tzu niet uitsluitend geïnteresseerd is in het beïnvloeden van percepties. De materiële opstelling van de strijdkrachten maakt deel uit van zijn redenering.

Toch betekent concentreren niet dat je alles op eender welke plek bijeenbrengt. Ter illustratie: een opeenhoping kan bewegingen belemmeren of andere verplichtingen onopgelost laten. Het gaat om de relatie tussen de beschikbare strijdmacht en een concrete taak, niet om het geïsoleerde aantal.

In artikel XIX maakt Jomini onderscheid tussen punten waarvan de waarde voortkomt uit de geografie en punten waarvan het belang afhangt van de situatie van de strijdkrachten. Een plaats heeft niet automatisch in elke veldtocht dezelfde waarde. Het doel en de onderlinge posities veranderen wat het betekent om die plaats in te nemen of te verliezen.

Ook Sun Tzu brengt handelen in verband met ruimtelijke omstandigheden. De zes soorten terrein in hoofdstuk 10 laten zien dat bereikbaarheid, doorgangen en afstanden niet slechts decor vormen. De bevelhebber moet herkennen hoe die de handelingsmogelijkheden beïnvloeden.

De overeenkomst betekent niet dat de classificaties in elkaar kunnen worden vertaald. Een categorie terrein bij Sun Tzu komt niet noodzakelijk overeen met een basis of een operatielijn bij Jomini. Om ze te vergelijken, moet je aangeven welke relatie elke term beschrijft: tussen plaatsen, tussen strijdkrachten, of tussen een positie en de toegewezen taak.

Het is ook verstandig te voorkomen dat de afloop achteraf bepaalt welke plaats ‘beslissend’ was. Om een interpretatie te beoordelen, moet je uitleggen waarom dat punt al vóór de afloop belangrijk was en welke alternatieven beschikbaar waren. Een plaats na een overwinning ‘beslissend’ noemen, vervangt die uitleg niet.

Algemene principes, menselijke factoren en aanpassing

Jomini stelt oorlog niet voor als een exacte wetenschap zonder menselijke inbreng. In het slot van zijn werk en in het supplement benadrukt hij de invloed van karakter, de capaciteiten van bevelhebbers en passies. Tegelijkertijd heeft hij veel vertrouwen in zijn algemene principes. Beide uitspraken horen bij zijn benadering en moeten samen worden gelezen.

Die spanning is leerzaam: een principe kan terugkerende problemen ordenen zonder op zichzelf elke uitkomst te bepalen. Erkennen dat concentratie wenselijk is, laat nog open waar dat moet gebeuren, welke strijdkrachten daadwerkelijk beschikbaar zijn en of het voorgenomen plan uitvoerbaar is.

In artikel XXI houdt Jomini rekening met lijnen die ontstaan door gebeurtenissen die het oorspronkelijke plan veranderen. Die categorie laat zien dat zijn terminologie ook veranderingen tijdens een veldtocht omvat. Een geometrische beschrijving betekent niet noodzakelijk dat de route moet worden gehandhaafd wanneer de omstandigheden waarop ze berust, wegvallen.

Sun Tzu beschrijft aanpassing met andere beelden en onderscheidingen. Hoofdstuk 6 verwerpt een vaste vorm die onafhankelijk is van de tegenstander. In samenhang gelezen met Jomini helpt dit contrast om een schema dat helpt bij het waarnemen te onderscheiden van een voorschrift dat de beslissing wil nemen voordat de situatie bekend is.

Stel je een fictief plan voor waarvan de belangrijkste route niet langer beschikbaar is. De getekende koers aanhouden zou de schijn van het oorspronkelijke plan bewaren, maar niet de uitvoerbaarheid ervan. Bij herziening moet je nagaan welke verbindingen nog open zijn en welk doel nog bereikbaar is. De route wijzigen betekent niet noodzakelijk dat je het doel opgeeft.

Sun Tzu tegenover Clausewitz werkt het probleem van uitvoeringsmoeilijkheden verder uit aan de hand van frictie. Dit contrast mag niet worden gebruikt om uit te wissen wat Jomini wél erkent over onzekerheid en menselijke factoren, of om de drie auteurs dezelfde terminologie toe te schrijven.

De nuttige vraag bij een strategisch schema is wat het weergeeft en wat het onopgelost laat. Een kaart kan ruimtelijke relaties tonen, maar bewijst op zichzelf niet dat middelen beschikbaar zijn, bevelen worden begrepen of de tegenstander op een bepaalde manier reageert. Door die beperkingen te benoemen, kun je Jomini en Sun Tzu vergelijken zonder de een tot een formule te reduceren en de ander als onverklaarbare intuïtie af te schilderen.

Sun Tzu tegenover Musashi biedt een vervolg over waarneming, ritme en leren, waarbij individuele uitvoering wordt onderscheiden van de coördinatie van strijdkrachten.

Bekijk alle artikelen in Sun Tzu tegenover Clausewitz, Machiavelli, Musashi en Jomini