Jomini porządkuje strategię za pomocą baz, linii i punktów decydujących. Sun Tzu również łączy pozycje, ruchy i koncentrację, choć posługuje się innymi kategoriami. Porównanie pozwala zbadać, co wyjaśnia schemat przestrzenny, a co nadal zależy od okoliczności.
Porównania Sun Tzu z Antoine’em-Henrim Jominim nie da się sprowadzić do przeciwstawienia geometrii i psychologii. Obaj łączą działanie z pozycjami, ruchami i warunkami po stronie przeciwnika. W ramach Sun Tzu na tle innych strategów warto zbadać, jak porządkują te elementy i jaki zakres przypisują swoim zasadom.
Wykorzystano Sztukę wojny Sun Tzu w przekładzie Lionela Gilesa oraz Zarys sztuki wojennej Jominiego, opublikowany po angielsku jako The Art of War w przekładzie G. H. Mendella i W. P. Craighilla. Polskie objaśnienia są parafrazami.
Bazy i linie operacyjne: co opisuje geometria Jominiego
W artykule XVIII Jomini definiuje bazę operacyjną jako część terytorium, która zapewnia zasoby i posiłki, wspiera armię oraz umożliwia jej wymarsz lub odwrót. Nie musi to być ani budynek, ani pojedynczy magazyn. Jej funkcja zależy od związku z prowadzonymi operacjami.
Artykuł XXI rozróżnia strefy i linie operacyjne. Linia to nie dowolna droga narysowana na mapie: wiąże się z działaniami armii w obrębie danej strefy. Kilka tras wykorzystywanych przez jej dywizje może wchodzić w skład jednej linii operacyjnej.
Z kolei linie komunikacyjne łączą pozycje i poszczególne części sił. Rozróżnianie tych terminów pozwala uniknąć sprowadzania całego wywodu do wyboru najkrótszej drogi. Trasa może być krótka, a mimo to nie zapewniać odpowiedniego wsparcia planowanemu ruchowi.
Jomini definiuje linie wewnętrzne poprzez relację czasową: umożliwiają koncentrację sił, zanim przeciwnik zdoła przeciwstawić jej większą koncentrację. Ich znaczenie nie zależy wyłącznie od zajmowania środka figury. Mobilność i zdolność do połączenia sił również należą do tego pojęcia.
To rozróżnienie można zilustrować hipotetycznym schematem. Dwie pozycje położone blisko siebie na mapie może dzielić przeszkoda uniemożliwiająca szybkie połączenie. Dwie bardziej oddalone pozycje mogą być połączone drogą, z której da się korzystać. Odległość geometryczna i realna możliwość udzielenia wsparcia to nie to samo.
W rozdziale 7 Sun Tzu przedstawia inny sposób łączenia przemieszczania się z jego skutkami. Manewry w rozdziale 7 omawiają trasę w powiązaniu z trudnościami, jakie niesie dotarcie na miejsce w stanie umożliwiającym działanie. Porównanie łączy wspólne pytanie, nie przypisując chińskiemu traktatowi technicznego słownictwa Jominiego.
Koncentracja i teren: podobieństwa z zastrzeżeniami
Przedstawiając swoją zasadę ogólną, Jomini proponuje skupiać główne siły na punktach decydujących i przeciwstawiać je rozproszonym siłom przeciwnika. Dodaje też znaczenie właściwego momentu i energii działania. Nie chodzi jedynie o policzenie żołnierzy: trzeba wyjaśnić, gdzie i kiedy taka koncentracja może przynieść skutki.
Rozdział 6 Sun Tzu również łączy koncentrację własnych sił z podziałem sił przeciwnika. To podobieństwo nie pozwala przedstawiać go jako autora zainteresowanego wyłącznie kształtowaniem percepcji. Rozmieszczenie sił w terenie jest częścią jego rozumowania.
Jednak koncentracja nie oznacza zebrania wszystkiego w dowolnym miejscu. Dla zilustrowania problemu warto zauważyć, że nagromadzenie sił może utrudniać ruchy lub pozostawiać inne obowiązki bez rozwiązania. Liczy się związek dostępnych sił z konkretnym zadaniem, a nie sama ich liczebność.
W artykule XIX Jomini rozróżnia punkty, których znaczenie wynika z położenia geograficznego, oraz te, których waga zależy od rozmieszczenia sił. Miejsce nie ma automatycznie takiego samego znaczenia podczas każdej kampanii. Cel i wzajemne położenie sił zmieniają to, co oznacza jego zajęcie lub utrata.
Sun Tzu również wiąże sposób działania z warunkami przestrzennymi. Sześć rodzajów terenu w rozdziale 10 pokazuje, że dostępność, przejścia i odległości nie są jedynie tłem. Dowództwo musi rozpoznać, jak wpływają one na możliwości działania.
Podobieństwo nie oznacza, że klasyfikacje można wzajemnie na siebie przekładać. Rodzaj terenu u Sun Tzu nie musi odpowiadać bazie ani linii w ujęciu Jominiego. Porównując je, trzeba wskazać, jaką relację opisuje każdy termin: między miejscami, między siłami czy między pozycją a powierzonym zadaniem.
Warto też unikać wnioskowania na podstawie wyniku, który dopiero z perspektywy czasu przesądza o tym, które miejsce było „decydujące”. Aby ocenić daną interpretację, trzeba wyjaśnić, dlaczego punkt ten miał znaczenie przed rozstrzygnięciem i jakie były dostępne alternatywy. Nazwanie go po zwycięstwie nie zastępuje takiego wyjaśnienia.
Zasady ogólne, czynniki ludzkie i adaptacja
Jomini nie przedstawia wojny jako ścisłej nauki pozbawionej udziału człowieka. W zakończeniu dzieła i suplemencie podkreśla wpływ charakteru, zdolności dowódców i namiętności. Jednocześnie mocno wierzy w swoje zasady ogólne. Oba twierdzenia są częścią jego koncepcji i należy rozpatrywać je łącznie.
To napięcie jest pouczające: zasada może porządkować powracające problemy, nie przesądzając sama o każdym wyniku. Uznanie, że należy skoncentrować siły, pozostawia otwarte pytania o wybór punktu, faktyczną dostępność wojsk i możliwość wykonania planu.
W artykule XXI Jomini uwzględnia linie, które powstają wskutek wydarzeń zmieniających pierwotny plan. Ta kategoria pokazuje, że jego słownictwo obejmuje również zmiany zachodzące w trakcie kampanii. Opis geometryczny nie musi oznaczać, że wytyczona trasa ma pozostać niezmieniona, gdy przestają istnieć warunki, na których się opierała.
Sun Tzu opisuje adaptację za pomocą innych obrazów i rozróżnień. Rozdział 6 odrzuca sztywną formę niezależną od przeciwnika. Zestawiony z Jominim, kontrast ten pozwala odróżnić schemat pomocny w obserwacji od recepty, która ma rozstrzygać, zanim pozna się sytuację.
Wyobraźmy sobie fikcyjny plan, którego główna trasa przestaje być dostępna. Trzymanie się wytyczonego kierunku zachowałoby pozory realizacji planu, ale nie jego wykonalność. Zmiana planu wymaga sprawdzenia, które połączenia wciąż są dostępne i jaki cel nadal można osiągnąć. Zmiana linii nie musi oznaczać porzucenia celu.
Sun Tzu na tle Clausewitza omawia problem trudności w realizacji założeń przez pryzmat tarcia. Nie należy wykorzystywać tego zestawienia do pomijania tego, co Jomini dostrzega w kwestii niepewności i czynników ludzkich, ani przypisywać wszystkim trzem autorom wspólnego słownictwa.
Warto zapytać, co przedstawia schemat strategiczny, a co pozostawia bez odpowiedzi. Mapa może pokazywać relacje przestrzenne, ale sama nie dowodzi dostępności zasobów, zrozumienia rozkazów ani reakcji przeciwnika. Precyzyjne określenie tych ograniczeń pozwala porównywać Jominiego z Sun Tzu, nie sprowadzając jednego do formuły, a drugiego do niewytłumaczalnej intuicji.
Sun Tzu na tle Musashiego pozwala kontynuować rozważania o obserwacji, rytmie i nauce, odróżniając wykonanie indywidualne od koordynacji sił.
Zobacz wszystkie artykuły w Sun Zi w zestawieniu z Clausewitzem, Machiavellim, Musashim i Jominim
