Sun Tzu ve Machiavelli: otorite, güç ve iktidarın korunması

Sun Tzu ile Machiavelli’yi karşılaştırırken bir orduyu yönetmekle bir hükümeti ayakta tutmayı birbirinden ayırmak gerekir. Güç, güven ve itibar her ikisinde de karşımıza çıkar; ancak farklı sorulara yanıt verirler ve ortak bir zalimlik öğretisi oluşturmazlar.

Sun Tzu ve Machiavelli, güçle kurulan iki farklı ilişkiyi karşılaştırmamıza imkân verir: bir orduyu yönetmek ve bir hükümeti ayakta tutmak. Sun Tzu ve diğer stratejistler bağlamında kimin komuta ettiğini, birliklerin kime bağlı olduğunu ve itibar, güven ile zor kullanma arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu incelemek önemlidir.

Karşılaştırmada, Lionel Giles’ın İngilizce çevirisiyle Savaş Sanatı ve W. K. Marriott’un çevirisiyle Prens kullanılıyor. Açıklamalar, metinlerin başka sözcüklerle aktarımıdır. Söylevler’den ya da Machiavelli’nin askerî incelemesinden, aynı metne aitmiş gibi argümanlar eklenmiyor.

Siyasi otorite ve komuta sorumluluğu

Sun Tzu’nun 3. bölümü, ordunun koşullarını bilmeden müdahale eden bir hükümdarın yol açtığı sorunları anlatır. Buradaki kaygı, uygulamada ortaya çıkan karışıklıktır. Emir veren kişinin siyasi konumu, emrin askerî sonuçlarını anladığını garanti etmez.

Machiavelli, Prens’in XIV. bölümünde savaş bilgisini hükümdarın uğraşları arasında sayar. Aradaki fark, bir yazarın yetki devrinden yana, diğerinin ise buna karşı olmasından ibaret değildir. Biri komutaya müdahaleyi inceler; diğeri, konumunu korumak için silahlı güce bel bağlayan kişinin hazırlığını ele alır.

Machiavelli’nin XII. bölümü, bir cumhuriyet ile yurttaş komutanları arasındaki ilişkiyi de ele alır. Burada komutanların görevden alınabilmesinden ve faaliyetlerinin yasalara bağlı tutulmasından söz eder. Birlikleri yönetme becerisi ile bu görevi denetleme yetkisi birbiriyle ilişkili, ancak ayrı konulardır.

Bu bölümler birlikte okunduğunda yetkinlik, yetki devri ve denetim arasındaki farklar görülebilir. Bir komutanın, sınırsız yetki kazanmadan da durumu çözmek için hareket serbestisine ihtiyacı olabilir. Denetim de her zaman onun kararlarını sürekli olarak geçersiz kılmak anlamına gelmez. Karşılaştırma, her müdahalenin hangi sorunu çözmeye çalıştığını inceler.

Yöneticilerin mikro yönetiminden nasıl kaçınılır bu gerilimi örgütsel alana taşır. Bu, çağdaş bir benzetmedir: bir yönetim kurulu ile üst yönetim, eski bir incelemedeki hükümdar ile general arasındaki ilişkiyi olduğu gibi tekrarlamaz.

Öz birlikler, paralı askerler ve başkalarına bağımlılık

Machiavelli, Prens’in XII. ve XIII. bölümlerinde öz birlikleri, paralı askerleri, yardımcı kuvvetleri ve karma birlikleri birbirinden ayırır. Eleştirisi hem savaşma isteğiyle hem de birlikler üzerindeki denetimle ilgilidir. Bir birlik askerî yeterliliğini kanıtladığında sorun ortadan kalkmaz.

Yardımcı kuvvetler özel bir bağımlılık yaratır: başka bir güce aittirler. XIII. bölümdeki akıl yürütmeye göre, bu kuvvetlerin müdahalesi, onları isteyen tarafı başkalarının kararlarına bağımlı hâle getirebilir. Askerî sonuç ile yardım alan tarafın sonradan sahip olacağı özerklik aynı yönde gelişmek zorunda değildir.

Bu argümanı incelerken itaat ile çıkarların örtüşmesini birbirinden ayırmak gerekir. İki taraf kısa vadede aynı sonucu isteyebilir, ancak sonrasında ne olması gerektiği konusunda anlaşamayabilir. Bir harekâtta iş birliği yapmaları, taraflardan birinin diğerinin hedeflerini denetlediğini göstermez.

Machiavelli, hükümdarın tebaasından, yurttaşlarından ya da kendisine bağlı kişilerden oluşan birlikleri öz kuvvetler arasında sayar. Bu ifade, günümüzdeki herhangi bir ulusal orduyla otomatik olarak eşdeğer kabul edilmemelidir. Ayrıca ücret alan her askeri eleştirdiği paralı askerle bir tutmak da doğru olmaz: onun argümanında bağımlılık ilişkisi önem taşır.

Sun Tzu’nun farklı bir bakış açısı sunan bölümü 2. bölümdür: burada esir alınan askerlere iyi davranmayı ve onları kendi saflarına katmayı ele alır. Söz konusu olan, bir sefer sırasında kişinin kendi kapasitesini nasıl genişletip sürdürebileceğidir. Sun Tzu bu noktada yurttaş milisleri hakkında buna denk bir kuram ortaya koymaz.

Benzerlik, bir gücü kullanılabilir kılan unsurları anlamanın gerekliliğindedir; farklılık ise incelenen sorundadır. İnsanları saflara katmak, itaatlerini sağlamak ve siyasi özerkliği korumak, birliklerin kökenini belirten tek bir etiketle çözüme kavuşmuş sayılamayacak işlerdir.

Sun Tzu’da ittifakların rolü dış boyutu genişletir. Ancak ittifak, ücret karşılığında asker tutma ve askerleri kendi ordusuna katma birbirinin yerine kullanılabilecek ilişkiler değildir. Bunları karşılaştırmak için tarafların taahhütlerini ve her birinin elinde tuttuğu yetkiyi belirlemek gerekir.

Aldatma, zalimlik ve iktidarın korunması

Sun Tzu, 1. bölümde aldatmayı askerî bir araç olarak sunarken Giles’ın çevirisinde komutanın nitelikleri arasında dürüstlüğe de yer verir. Bu iki unsurun bir arada bulunması, aldatmaya yapılan her göndermenin her ilişkide ayrım gözetmeksizin yalan söylemeyi onayladığı şeklinde yorumlanmasını engeller.

Machiavelli, Prens’in XVIII. bölümünde hükümdarın sözünü tutmasını ve görünüşlerden yararlanmasını inceler. Karşılaştırma, alan değişikliğini göz önünde bulundurmalıdır: askerî bir düşmana karşı davranış, bir prensin tebaası ve diğer güçlerle ilişkilerinin tamamını kapsamaz.

Bu, iki metindeki etik gerilimleri ortadan kaldırmaz; onları daha iyi belirlememizi sağlar. Her ikisinin de aynı davranışı savunduğunu ileri sürmeden önce kimin, kime karşı, hangi taahhüt altında ve hangi sonucu elde etmek amacıyla hareket ettiğini açıklığa kavuşturmak gerekir. Etkililik kaygısını paylaşmaları, argümanlarının aynı olduğunu göstermez.

Machiavelli, XVII. bölümde merhamet, ceza, korku ve nefretin nasıl ilişkilendiğini inceler. Açıklamaları, iktidarın korunmasına yönelik bir akıl yürütmenin parçasıdır. Ek bir inceleme yapmadan bunları, insanların zor kullanmaya her zaman nasıl tepki verdiğine ilişkin doğrulanmış iddialara dönüştürmemek gerekir.

Sun Tzu, 12. bölümde başka bir sınır koyar: hükümdarın ya da generalin öfkesi tek başına savaşa girmeyi haklı çıkarmaz. Bölümde, yitirilmesi geri alınamayacak şeylerle değişebilen duygular karşı karşıya getirilir. Bu uyarı belirli bir güdüyü sorgular; ancak devletin hakları ya da meşruiyeti hakkında kapsamlı bir kuram oluşturmaz.

Korunması amaçlanan şey de açıkça tanımlanmalıdır. Hükümdarın konumunu korumak, kurumları muhafaza etmek ve halka gelecek zararı önlemek, zorunlu olarak aynı sonucu ifade etmez. Bunları eş anlamlı kabul etmek, her bir bölümün neyi korumaya çalıştığını karşılaştırmak açısından önemli farklılıkları gizleyebilir.

Sun Tzu ve Clausewitz siyasi amaçlarla askerî araçlar arasındaki ilişki üzerinden tartışmayı sürdürmeye imkân verir. Machiavelli’nin bu yorumunda mesele, her iki yazara da tek bir ahlak dışılık öğretisi atfetmek değil; otoriteyi, onun dayanaklarını ve sınırlarını incelemektir.

Sun Tzu ve Musashi farklı bir karşıtlık sunar: iki askerî eserde bireysel uygulama, gözlem ve grupları yönetme arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu.

Sun Tzu, Clausewitz, Machiavelli, Musashi ve Jomini karşılaştırması bölümündeki tüm yazıları görüntüle