Amiot i Sun Zi: francuski przekład z 1772 roku i jego recepcja

Przekład Amiota ukazał się w zbiorze chińskich dzieł wojskowych. Analiza tego tomu pozwala zrozumieć, co opublikowano po francusku, i oddzielić udokumentowaną recepcję od opowieści o słynnych czytelnikach.

Wersję Jeana Josepha Marie Amiota omawia się w kontekście rękopisów i przekładów Sun Zi jako epizod europejskiej recepcji. Aby ją zrozumieć, warto rozróżnić opublikowany tom, sposób przedstawienia traktatu oraz późniejsze opowieści o jego czytelnikach.

Co Amiot opublikował po francusku w 1772 roku

Art militaire des Chinois opublikowano w Paryżu w 1772 roku w przekładzie ojca Amiota. Tytuł przedstawia tom jako zbiór dawnych chińskich traktatów wojskowych. Sun Zi pojawia się w tym zbiorze, ale nie jest autorem wszystkich zawartych w nim tekstów.

Dzieło zajmuje szczególne miejsce w europejskiej historii recepcji Sun Zi, ponieważ jego traktat stosunkowo wcześnie ukazał się po francusku. Nie oznacza to, że był to pierwszy przekład tekstu na jakikolwiek język ani — rzecz jasna — wersja angielska.

Amiot był jezuitą i misjonarzem mieszkającym w Pekinie. Pracę nad przekładem prowadził w Chinach, a następnie tekst trafił do Europy, gdzie przygotowano go do publikacji we Francji. Ta droga jest częścią kontekstu niezbędnego do zrozumienia wydania.

Obok tekstów przypisywanych Sun Zi tom zawiera inne traktaty i materiały związane z chińską myślą wojskową. Taki układ wymaga starannego rozróżniania poszczególnych części, gdy korzysta się z książki jako źródła.

Rozróżnienie między książką a traktatem pozwala uniknąć błędnego przypisywania autorstwa. Instrukcja zamieszczona w innej części antologii nie staje się nauką Sun Zi tylko dlatego, że znajduje się w tym samym tomie. Aby precyzyjnie cytować Amiota, trzeba wskazać, jakie dzieło tłumaczy w danym miejscu oraz czy dany fragment należy do tekstu, wstępu czy materiałów dodatkowych.

Sposób przedstawienia i objaśnienia tekstu

Przekład Amiota może rozwijać myśli szerzej niż niektóre późniejsze tłumaczenia. Wpływa to na odbiór tekstu: rozbudowane sformułowanie może zawierać objaśnienia, które czytelnik zwięźlejszej wersji znajdzie w przypisach lub osobnych komentarzach.

Sama ta obserwacja nie dowodzi, że decyzje tłumacza były trafne lub błędne. Aby ocenić wybór przekładowy, trzeba byłoby skonfrontować go z wykorzystanym tekstem chińskim, jego komentarzami i innymi możliwymi odczytaniami. Liczenie słów ani preferowanie zwięźlejszego stylu nie rozstrzyga tej kwestii.

Na sposób lektury wpływają także nagłówki. Tytuł może ukierunkować uwagę na konkretną interpretację jeszcze przed rozpoczęciem rozdziału. Dlatego warto odróżniać nagłówki redakcyjne od treści właściwie przypisywanej traktatowi.

Precyzyjniej jest analizować decyzje Amiota fragment po fragmencie, niż określać cały tom prostą etykietą, taką jak „dosłowny” czy „swobodny”. Rozbudowany przekład może w jednym miejscu być bliski oryginałowi, a w innym mieć charakter objaśniający.

Porównania z późniejszymi wersjami można dokonać na podstawie wybranych fragmentów. Porównanie przekładów Gilesa i Griffitha pozwala dostrzec inne słownictwo oraz odmienne sposoby objaśniania decyzji redakcyjnych. Nie chodzi o to, który tekst brzmi bardziej archaicznie, lecz o to, jaki niuans zachowuje każdy z nich i jakie uzasadnienie za tym stoi.

Chronologia wyznacza również granice tego, co można ustalić na podstawie źródeł. Bambusowe rękopisy z Yinqueshan odkryto w 1972 roku, więc Amiot nie mógł z nich korzystać. Odczytywanie jego wersji jako świadectwa osiemnastowiecznej recepcji to co innego niż wykorzystywanie jej do poznania późniejszych odkryć archeologicznych.

Udokumentowana recepcja i kwestia możliwej lektury przez Napoleona

Publikacja Amiota umożliwiła europejskim czytelnikom zapoznanie się z francuską wersją myśli przypisywanych Sun Zi. Recepcję tę można badać na podstawie wydań, korespondencji, wzmianek i innych dokumentów pozwalających ustalić konkretne kontakty z dziełem.

Twierdzenie, że Napoleon czytał ten przekład, wymaga większej ostrożności. Możliwość ta pojawia się w tekstach poświęconych zachodniej recepcji Sun Zi, ale nie należy przedstawiać jej jako udowodnionego faktu bez bezpośredniego dokumentu potwierdzającego tę lekturę.

Dostępność książki i lektura konkretnej osoby to dwa różne fakty. Publikacja mogła krążyć w odpowiednim czasie, ale nie dowodzi to, kto po nią sięgnął. Podobieństwo między manewrem wojskowym a maksymą również nie wystarcza, by wykazać zależność: zanim uzna się je za fakt historyczny, potrzebne jest potwierdzenie dokumentacyjne.

List, możliwa do zidentyfikowania adnotacja lub zapis lektury pozwoliłyby rozważyć tę kwestię na innej podstawie. Nawet posiadanie egzemplarza samo w sobie nie dowodziłoby szczegółowej lektury ani zastosowania zawartych w nim idei. Ostrożny wniosek brzmi: nie należy uznawać lektury przekładu Amiota przez Napoleona za dowiedzioną tylko dlatego, że była chronologicznie możliwa.

Na koniec warto odróżnić recepcję historyczną od współczesnej interpretacji. Interpretacja Thomasa Cleary’ego proponuje inne ramy lektury. Porównanie jej z przekładem Amiota wymaga ustalenia, co należy do poszczególnych wstępów i komentarzy, bez przedstawiania decyzji tłumacza jako wymiennych ze słowami starożytnego autora.

Cytując fragment przekładu Amiota, podaj wydanie oraz konkretny traktat, do którego należy. Zachowaj również rozróżnienie między przekładem francuskim a każdą późniejszą wersją polską.

Zobacz wszystkie artykuły w Przekłady Sun Tzu: rękopisy, wersje i kryteria lektury