Thomas Cleary stelt voor de verhandeling vanuit een taoïstisch kader te lezen. Door de inleiding, de vertaalde tekst en de commentaren van elkaar te onderscheiden, kunnen we dit voorstel onderzoeken zonder alle ideeën in het boek aan Sun Tzu toe te schrijven.
De lezing van Thomas Cleary roept een vraag op binnen de handschriften en vertalingen van Sun Tzu: hoe verandert de interpretatie van de verhandeling wanneer de vertaler in de voorafgaande pagina’s een filosofisch kader voorstelt? Om die vraag te beantwoorden, is het goed eerst vast te stellen wie er in elk deel van het boek aan het woord is.
De editie van Cleary en de verschillende stemmen in het boek
Edities die verband houden met het werk van Thomas Cleary combineren de vertaling van de verhandeling met materiaal dat helpt bij de interpretatie ervan. Afhankelijk van de geraadpleegde editie zijn er inleidingen, traditionele commentaren en redactionele toelichtingen te vinden. Deze elementen mogen niet automatisch worden verward met de woorden die aan Sun Tzu worden toegeschreven.
Cleary plaatst De kunst van het oorlogvoeren in een kader dat verband houdt met het taoïstische denken. Dit voorstel beïnvloedt de manier waarop bepaalde passages worden gepresenteerd, met name passages die in verband kunnen worden gebracht met preventie, aanpassing, spaarzaam omgaan met inspanning en het vermogen resultaten te bereiken zonder een frontale confrontatie aan te gaan.
Bij een uitspraak zijn er dus verschillende vragen die je kunt stellen: hoort ze bij de vertaalde tekst? Is ze geformuleerd door een commentator? Staat ze in een moderne inleiding? Een interpretatie kan overtuigend zijn zonder daarmee een bewering van de oude auteur te worden. Door de bron correct toe te schrijven, kan elk idee op het juiste niveau worden besproken.
In edities met commentaar komen ook stemmen uit verschillende tijdperken samen. Wanneer een commentator een uitspraak van Sun Tzu toelicht, documenteert die toelichting een historische interpretatie van de verhandeling. De toelichting mag echter niet in de oorspronkelijke tekst worden ingevoegd alsof beide formuleringen uit dezelfde tijd stammen.
Ook de keuze van commentaren is een redactionele beslissing. Elk commentaar heeft weliswaar zijn eigen herkomst, maar de keuze welke commentaren worden opgenomen, in welke volgorde en bij welke passages, beïnvloedt de leeservaring. Daarom is het goed onderscheid te maken tussen het historische bestaan van een commentaar en de manier waarop een moderne editie het concreet ordent.
Om aandachtig te lezen, is het nuttig eerst een passage uit de verhandeling in zijn geheel te lezen en daarna terug te keren naar de commentaren. Zo kun je zien welk probleem elke kanttekening toelicht en welke interpretatie eraan wordt toegevoegd. Als je alles als één doorlopend betoog leest, raak je dat onderscheid gemakkelijk kwijt, vooral wanneer een toelichting veel langer is dan de besproken uitspraak.
Preventie en doeltreffendheid zonder vertoon: een vergelijking met Giles
Een van de middelen die Cleary gebruikt om zijn lezing te presenteren, is een verhaal over drie artsenbroers. De bekendste arts behandelt problemen zodra die zichtbaar zijn, terwijl een andere broer ingrijpt voordat de ziekte zich volledig ontwikkelt. De anekdote introduceert een manier van denken over preventie; ze maakt deel uit van Cleary’s toelichtende kader, niet van de dertien hoofdstukken van Sun Tzu.
Als interpretatie van dit verhaal kan onderscheid worden gemaakt tussen de doeltreffendheid van een ingreep en het spectaculaire karakter ervan. Een moeilijkheid voorkomen leidt niet noodzakelijk tot een zichtbare overwinning. Dat verandert de vraag die de lezer stelt: in plaats van steeds naar het krachtigste antwoord te zoeken, kan die onderzoeken onder welke omstandigheden de confrontatie überhaupt kon ontstaan.
Een vergelijkingspunt is te vinden in hoofdstuk vier van de vertaling van Giles. Daar komen ideeën aan bod over overwinningen waarvoor geen buitengewone krachtmeting nodig is, en over strategisch vermogen waarvan het resultaat eenvoudig kan lijken, juist omdat de omstandigheden vooraf zijn voorbereid.
De overeenkomst tussen beide kan worden voorgesteld als een verwantschap in interpretatie: het resultaat hoeft niet te worden afgemeten aan de inspanning die het publiek kan zien. De formuleringen behoren echter tot verschillende contexten. Het verhaal over de artsen geeft structuur aan een filosofische inleiding; het hoofdstuk van Sun Tzu gaat over het voeren van oorlog.
Dit onderscheid voorkomt de bewering dat Cleary het idee van doeltreffendheid zonder veel uiterlijk vertoon helemaal zelf heeft bedacht. Het voorkomt ook de tegenovergestelde fout: zijn anekdote aanhalen als bewijs dat de verhandeling altijd precies de interpretatie heeft gehad die hij voorstelt. De vergelijking laat een aannemelijk verband tussen passages zien, geen gelijkheid tussen auteurs en tijdperken.
Een ander relevant punt is dat de verhandeling er de voorkeur aan geeft bepaalde resultaten te bereiken zonder een vernietigende veldslag te leveren. Dit idee kan in verband worden gebracht met een lezing die gericht is op het verminderen van onnodige confrontaties, maar de context blijft strategisch en militair.
Een lezing die de nadruk legt op het beperken van conflicten, mag de machtsverhoudingen in de passage daarom niet uitwissen. De strijd vermijden kan strategische redenen hebben; op zichzelf bewijst dat niet dat men geweld in het algemeen afwijst. Een filosofische interpretatie moet die spanning verklaren, in plaats van elke spreuk om te vormen tot een advies voor harmonieus samenleven.
Ook de vertaling van dao kan worden vergeleken. In andere vertalingen is de term weergegeven met uitdrukkingen die verband houden met de morele wet, invloed of harmonie tussen de heerser en de bevolking. Een taoïstische lezing kan bijzondere aandacht besteden aan de filosofische connotaties van de term, maar die connotaties doen niets af aan de concrete functie ervan in de strategische opsomming van het hoofdstuk.
Bij de vergelijking moet worden onderzocht waar elke interpretatie voorkomt en in welke mate zij de lezing stuurt. De versies moeten niet worden verdeeld in een zogenaamd filosofische versie en een versie die filosofie niet zou erkennen. De vergelijking tussen Giles en Griffith biedt de mogelijkheid om die analyse voort te zetten aan de hand van concrete woordkeuzes.
Taoïsme, de I Tjing en de grenzen van interpretatie
Het verband tussen de verhandeling en de Tao Te Ching roept een vraag op over filosofische vergelijking. Om directe historische invloed aan te tonen, zijn andere soorten argumenten nodig: chronologie, overdracht en aantoonbare tekstuele verbanden. Een conceptuele overeenkomst is op zichzelf niet voldoende. Bij het onderzoek naar de verwantschap tussen Sun Tzu en het taoïsme moeten deze twee soorten onderzoek van elkaar gescheiden blijven.
Twee teksten kunnen beelden, aandachtspunten of manieren om een handeling te beschrijven met elkaar delen zonder dat de ene noodzakelijkerwijs uit de andere voortkomt. Ze kunnen ook deel uitmaken van een intellectuele omgeving waarin bepaalde ideeën circuleerden op manieren die moeilijk te reconstrueren zijn. Daarom zijn ‘er bestaat een overeenkomst’ en ‘deze tekst heeft die tekst rechtstreeks beïnvloed’ verschillende historische beweringen.
Dezelfde voorzichtigheid geldt voor de I Tjing. Verbanden die tussen verschillende Chinese werken worden voorgesteld, moeten worden vastgesteld aan de hand van het specifieke boek en commentaar waarin ze voorkomen. Een verwijzing van Cleary in de inleiding of het commentaar bij een ander werk mag niet automatisch worden overgebracht naar De kunst van het oorlogvoeren.
Titels die op elkaar lijken, kunnen leiden tot een onjuiste toeschrijving. Voordat je een vermeend verband met de I Tjing bespreekt, moet je het boek, de passage en de auteur ervan vaststellen. Dat Cleary verschillende werken vertaalt of becommentarieert, betekent niet dat al zijn inleidingen deel uitmaken van één boek of dat alle verwijzingen in zijn commentaren rechtstreekse bronnen voor de verhandeling zijn.
Een strategische lezing van wu wei biedt een andere interpretatiemogelijkheid, zolang het niet wordt gereduceerd tot ‘niets doen’. Als leesvoorstel kan ze vragen wanneer ingrijpen nodig is, welke inspanning overbodig is en wanneer een handeling omstandigheden forceert die men niet begrijpt.
Als wu wei echter te ruim wordt toegepast, kan het een etiket worden waarmee achteraf elke aanbeveling van voorzichtigheid of flexibiliteit kan worden verklaard. Om dat te voorkomen, moet je teruggaan naar de concrete passage en vragen welke handeling erin wordt beschreven, welk probleem die probeert op te lossen en welk aantoonbaar verband er bestaat met het filosofische begrip waarmee de passage wordt geïnterpreteerd.
Deze voorzichtigheid is bijzonder nuttig omdat De kunst van het oorlogvoeren heel uiteenlopende aanwijzingen bevat: rekenen, misleiding, logistiek, terrein, bevelvoering, spionage en strijd. Een filosofische interpretatie kan die met elkaar in verband brengen, maar mag de verschillen niet uitwissen door de hele verhandeling te reduceren tot de herhaling van één enkel idee.
Om te zien hoe andere redactionele kaders worden opgebouwd, kun je de vertaling van Amiot raadplegen. Bij Cleary blijft de lezing het nauwkeurigst wanneer de onderscheidingen zichtbaar blijven: de vertaalde tekst, het traditionele commentaar en de moderne interpretatie. Elke bewering kan dan worden beoordeeld op haar inhoud en herkomst, zonder alles wat onder de naam van de oude auteur op de omslag staat aan hem toe te schrijven.
Noteer bij het maken van aantekeningen bij deze editie wie elk idee formuleert: Sun Tzu, een commentator of Cleary. Zo kun je interpretaties vergelijken zonder ze als citaten van de oude auteur voor te stellen.
Bekijk alle artikelen in Vertalingen van Sun Tzu: manuscripten, versies en leescriteria
