Wybierając przekład, warto spojrzeć poza nazwisko na okładce. Sposób ujęcia terminów, przypisy i ingerencje redakcyjne pozwalają porównać Gilesa i Griffithа pod kątem tego, jak zamierzamy korzystać z książki.
Poszukiwanie najlepszego przekładu Sun Tzu wymaga sprecyzowania, w jakim celu chcemy go czytać. Przewodnik po rękopisach i przekładach Sun Tzu przedstawia różne wersje; tutaj porównujemy konkretne decyzje Lionela Gilesa i Samuela B. Griffitha.
Punktem odniesienia jest angielski przekład Gilesa z 1910 roku z przypisami oraz wydanie Griffitha opublikowane w 1963 roku. Polskie objaśnienia terminów to glosy na potrzeby tej analizy, a nie cytaty z komercyjnego polskiego wydania.
Tekst i towarzyszące mu objaśnienia
U Gilesa przypisy przedstawiają interpretacje chińskich komentatorów i wyjaśniają decyzje translatorskie. Czytelnik może prześledzić fragment, a następnie sprawdzić, dlaczego dopuszcza on określone odczytanie. Aparat ten jest szczególnie przydatny, gdy chińskie słowo można interpretować na kilka sposobów.
Wydanie Griffitha zawiera wstęp historyczny, komentarze, aneksy, bibliografię i indeks, a także inne materiały redakcyjne. Dzięki nim można odróżnić opracowanie towarzyszące traktatowi od przetłumaczonych rozdziałów.
Tę różnicę w układzie należy oceniać w zależności od celu. Aby śledzić wywód bez przerw, ważne jest, by móc rozpoznać, gdzie tekst główny jest kontynuowany. Przy analizie słowa istotne jest znalezienie objaśnienia tłumacza i ustalenie, czy uwzględnia on alternatywne interpretacje. Łatwość czytania i możliwość zweryfikowania interpretacji to różne kryteria.
Nie wystarczy też przeciwstawiać sobie „filologa” i „wojskowego”, jak gdyby były to wykluczające się kategorie. Przydatne porównanie pyta, jakie uzasadnienie podaje każdy przypis, jaki problem próbuje rozwiązać i na ile czytelnik może je zweryfikować. Słownictwo przekładu może brzmieć bardziej technicznie, ale samo w sobie nie gwarantuje większej zgodności z oryginałem.
Trzy decyzje, które pozwalają porównać przekłady
Tytuł pierwszego rozdziału: planowanie czy ocena
Giles używa tytułu Laying Plans, natomiast Griffith — Estimates. Oba wybory w różny sposób ukierunkowują pierwsze wrażenie czytelnika na temat rozdziału.
Jako wskazówka interpretacyjna „układanie planów” skłania do myślenia o tym, co zostanie zrobione, podczas gdy „oceny” kierują uwagę ku warunkom, które należy zbadać wcześniej. Różnica akcentów nie oznacza całkowitego przeciwieństwa: ocena może być częścią planowania. Warto sprawdzić, jak tytuł pasuje do treści rozdziału, zamiast wyrabiać sobie opinię na podstawie pojedynczego słowa.
Dao: prawo moralne czy wpływ moralny
Jako określenie jednego z początkowych czynników Giles stosuje wyrażenie Moral Law, a Griffith wybiera sformułowanie związane z wpływem moralnym.
Polskie glosy „prawo moralne” i „wpływ moralny” sugerują nieco inne pytania. Pierwsza może przywodzić na myśl zasadę, druga — oddziaływanie czyjegoś postępowania na innych. To porównanie akcentów w tych wyrażeniach, a nie twierdzenie, że chiński termin ma dwa całkowicie odrębne znaczenia.
Aby ocenić ten fragment, trzeba również przeczytać późniejsze objaśnienie: relację między tymi, którzy kierują, a tymi, którzy za nimi podążają. Przekład pojedynczego słowa może przesłonić to, co wyjaśnia następne zdanie. Dlatego warto porównywać całe jednostki znaczeniowe, zamiast tworzyć klasyfikację przekładów na podstawie słownika luźnych odpowiedników.
Fa: metoda i dyscyplina czy doktryna
Przy piątym czynniku Giles stosuje wyrażenie Method and discipline, natomiast Griffith wybiera słowo doctrine. Różnica pokazuje, jak tę samą koncepcję można ująć za pomocą wyrażenia opisowego albo bardziej zwięzłego terminu.
„Metoda i dyscyplina” rozkłada pojęcie na dwa stosunkowo powszechne słowa. „Doktryna” ujmuje je w jedną kategorię, którą czytelnik musi rozumieć w kontekście wojskowym. Drugiego sformułowania nie należy automatycznie interpretować jako przekonania religijnego; pierwsze nie uprawnia też do sprowadzenia fragmentu do indywidualnego posłuszeństwa.
Znaczenie mają również ingerencje redakcyjne. W niektórych miejscach swojego wydania Griffith zaznacza, że zmienił układ materiału lub podjął decyzje dotyczące kolejności tekstu. Gdy wydanie zawiera tego rodzaju ingerencje, porównanie nie może ograniczać się do wyszukania akapitu o tym samym numerze.
Jeśli dwa wydania nie zachowują dokładnie tej samej kolejności, należy odnaleźć dany fragment i przeczytać przypisy wyjaśniające zmianę. Przekład może zawierać dyskusyjne decyzje, a zarazem dostarczać czytelnikowi dość informacji, by mógł je rozpoznać i ocenić.
Jak wybrać wydanie zależnie od celu
Do studiów skupionych na problemach językowych warto sięgnąć po wydanie Gilesa z przypisami i analizować każdy fragment wraz z objaśnieniami. Jeśli lektura ma obejmować obszerny kontekst historyczny i wojskowy, takie ujęcie zapewnia układ wydania Griffitha. Wskazówki te dotyczą zawartości poszczególnych wydań, a nie uniwersalnej wyższości jednego przekładu nad drugim.
Osoba rozpoczynająca lekturę może przeprowadzić prosty test: przeczytać ten sam fragment w obu przekładach, własnymi słowami wyjaśnić jego sens, a następnie sprawdzić przypisy. Wątpliwości, które pozostaną po drugim czytaniu, są ważniejsze niż pierwsze wrażenie płynności. Pozornie przejrzysty tekst mógł po cichu rozstrzygnąć niejednoznaczność, o której warto wiedzieć.
Trzeba też odróżniać przekład od aparatu krytycznego. Dwa wydania mogą zawierać podobne sformułowania tekstu, a mimo to zapewniać zupełnie inne doświadczenie, ponieważ jedno ma obszerne przypisy, a drugie pomija niemal wszystkie komentarze. Jeśli celem jest zbadanie konkretnego wyrażenia, przypisy mogą być równie istotne jak płynność przekładu.
W przypadku wydań polskich sprawdzanie należy zacząć od informacji o wydaniu. Trzeba ustalić, kto przygotował polską wersję, na jakim tekście ją oparto oraz czy zachowano wstępy i komentarze. Samo nazwisko Gilesa lub Griffitha na okładce nie wystarczy, by przypisać im dosłownie polskie sformułowanie. Nie należy też zakładać, że wznowienie zawiera wszystkie materiały z pierwotnego wydania.
Jest to szczególnie ważne, gdy polskie wydanie deklaruje, że oparto je na przekładzie angielskim. Między angielskim a polskim mogła zajść kolejna decyzja translatorska. Nie należy bez sprawdzenia przypisywać danego polskiego słowa bezpośrednio Sun Tzu, Gilesowi ani Griffithowi — trzeba ustalić, kto faktycznie je wybrał.
Porównanie historyczne można poszerzyć o przekład Amiota; zmianę perspektywy interpretacyjnej — o interpretację Thomasa Cleary’ego. Warto zachować rozróżnienie między tymi zagadnieniami: historia recepcji, dobór słów i interpretacja filozoficzna to odrębne kryteria.
Porównywane tu oryginalne wydania ukazały się przed odkryciem bambusowych rękopisów z Yinqueshan w 1972 roku. Do badania tych materiałów potrzebna jest późniejsza dokumentacja; nowa data na okładce wznowienia nie dowodzi, że jego treść została zaktualizowana.
Wybór między Gilesem a Griffithem zależy więc od tego, co chcemy sprawdzić. Czytelnik zainteresowany porównywaniem słownictwa może analizować równoległe fragmenty i przypisy. Osoba szukająca kontekstu historycznego może zwrócić uwagę również na wstępy i aneksy. W obu przypadkach rozpoznanie ingerencji tłumacza pozwala uniknąć pomylenia interpretacji redakcyjnej z nieuchronnym odpowiednikiem chińskiego tekstu.
Przed wyborem wydania przejrzyj próbkę obejmującą tekst i przypisy. Sprawdź informacje o przekładzie i zachowane materiały; sama liczba stron nie odpowie na te pytania.
Zobacz wszystkie artykuły w Przekłady Sun Tzu: rękopisy, wersje i kryteria lektury
