De vertaling van Amiot verscheen in een verzameling Chinese militaire werken. Een bestudering van die bundel maakt duidelijk wat er in het Frans werd gepubliceerd en helpt de gedocumenteerde ontvangst te onderscheiden van verhalen over beroemde lezers.
De versie van Jean Joseph Marie Amiot wordt bestudeerd als een episode in de Europese receptie van de manuscripten en vertalingen van Sun Tzu. Om deze versie te begrijpen, is het nuttig onderscheid te maken tussen de gepubliceerde bundel, de manier waarop de verhandeling wordt gepresenteerd en de latere verhalen over de lezers ervan.
Wat Amiot in 1772 in het Frans publiceerde
Art militaire des Chinois werd in 1772 in Parijs gepubliceerd en vertaald door pater Amiot. De titel presenteert de bundel als een verzameling oude Chinese militaire verhandelingen. Sun Tzu komt in die collectie aan bod, maar is niet de auteur van alle teksten erin.
Het werk neemt in de Europese geschiedenis van Sun Tzu vaak een bijzondere plaats in vanwege de vroege verschijning van zijn verhandeling in het Frans. Dat betekent niet dat dit de eerste vertaling van de tekst in welke taal dan ook was, en uiteraard was het geen Engelse versie.
Amiot was een jezuïetenmissionaris die in Peking woonde. Hij verrichtte zijn vertaalwerk in China; later werd het naar Europa gebracht voor de redactionele voorbereiding en publicatie in Frankrijk. Deze route maakt deel uit van de context die nodig is om de uitgave te begrijpen.
Naast de teksten die aan Sun Tzu worden toegeschreven, bevat de bundel ook andere verhandelingen en materiaal over Chinese militaire aangelegenheden. Bij gebruik van het boek als bron is het daarom belangrijk om de afzonderlijke onderdelen zorgvuldig van elkaar te onderscheiden.
Het onderscheid tussen boek en verhandeling voorkomt fouten in de toeschrijving. Een aanwijzing in een ander deel van de bloemlezing wordt niet ineens een les van Sun Tzu doordat die in hetzelfde boek is gebonden. Wie nauwkeurig naar Amiot wil verwijzen, moet aangeven welk werk hij op die plek vertaalt en of de passage deel uitmaakt van de tekst, een inleiding of toegevoegd materiaal.
Hoe de tekst wordt gepresenteerd en toegelicht
Amiots versie biedt een uiteenzetting waarin ideeën uitgebreider kunnen worden uitgewerkt dan in latere vertalingen. Dat beïnvloedt de leeservaring: een uitvoerige formulering kan toelichtingen bevatten die de lezer van een beknoptere versie in voetnoten of afzonderlijke commentaren aantreft.
Deze constatering bewijst op zichzelf niet dat Amiots keuzes juist of onjuist zijn. Om een vertaalkeuze te beoordelen, zou men die moeten vergelijken met de gebruikte Chinese tekst, de bijbehorende commentaren en andere mogelijke lezingen. Woorden tellen of de voorkeur geven aan een beknoptere stijl lost die kwestie niet op.
Ook kopjes sturen de lezing. Een titel kan de aandacht al vóór het begin van een hoofdstuk op een bepaalde interpretatie richten. Daarom is het goed redactionele kopjes te onderscheiden van de inhoud die daadwerkelijk aan de verhandeling wordt toegeschreven.
Het is nauwkeuriger om Amiots keuzes passage voor passage te bestuderen dan de hele bundel eenvoudigweg als ‘letterlijk’ of ‘vrij’ te bestempelen. Een uitvoerige vertaling kan op het ene punt dicht bij de brontekst blijven en op het andere toelichtend zijn.
Latere versies kunnen aan de hand van afgebakende passages worden vergeleken. De vergelijking tussen Giles en Griffith laat zien welke andere woordkeuzes en manieren van toelichting op redactionele keuzes er zijn. De vraag is niet welke formulering ouder klinkt, maar welke nuance elke versie behoudt en welke uitleg daarvoor wordt gegeven.
De chronologie stelt ook grenzen aan wat uit de bronnen kan worden afgeleid. De bamboemanuscripten van Yinqueshan werden in 1972 ontdekt en waren dus niet beschikbaar voor Amiot. Zijn versie lezen als getuigenis van de achttiende-eeuwse receptie is iets anders dan die gebruiken om kennis te nemen van latere archeologische vondsten.
Gedocumenteerde receptie en de mogelijke lezing door Napoleon
Dankzij Amiots publicatie konden Europese lezers kennismaken met een Franse versie van de ideeën die aan Sun Tzu worden toegeschreven. Die receptie kan worden onderzocht aan de hand van uitgaven, correspondentie, vermeldingen en andere documenten waarmee concrete contacten met het werk kunnen worden vastgesteld.
De bewering dat Napoleon deze vertaling heeft gelezen, moet voorzichtiger worden benaderd. Die mogelijkheid komt voor in teksten over de westerse receptie van Sun Tzu, maar mag niet als bewezen feit worden voorgesteld zonder direct schriftelijk bewijs dat hij de vertaling heeft gelezen.
Dat een boek beschikbaar was en dat iemand het heeft gelezen, zijn twee verschillende feiten. Een publicatie kan in de juiste periode zijn verspreid zonder dat daarmee is aangetoond wie haar heeft geraadpleegd. Ook is een overeenkomst tussen een militaire manoeuvre en een spreuk niet voldoende om afhankelijkheid vast te stellen: voordat zo'n overeenkomst als historische bewering kan gelden, is er documentair bewijs van een verband nodig.
Een brief, een identificeerbare aantekening of een leesregister zou een stevigere basis bieden om die kwestie te bespreken. Zelfs het bezit van een exemplaar zou op zichzelf geen grondig gelezen boek of toepassing van de ideeën bewijzen. De voorzichtige formulering luidt dat de lezing van Amiot door Napoleon niet als bewezen mag worden beschouwd, alleen omdat die chronologisch mogelijk is.
Tot slot is het nuttig onderscheid te maken tussen historische receptie en hedendaagse interpretatie. De interpretatie van Thomas Cleary biedt een ander leeskader. Om die met Amiot te vergelijken, moet worden vastgesteld wat bij elke inleiding en elk commentaar hoort, zonder de keuzes van een vertaler voor te stellen als uitwisselbare woorden van de oude auteur.
Vermeld bij het citeren van een passage van Amiot de uitgave en de specifieke verhandeling waartoe die behoort. Maak ook onderscheid tussen de Franse vertaling en eventuele latere Nederlandse versies.
Bekijk alle artikelen in Vertalingen van Sun Tzu: manuscripten, versies en leescriteria
