Amiot ve Sun Tzu: 1772 Fransızca çevirisi ve eserin alımlanışı

Amiot’nun çevirisi, Çin askerî eserlerinden oluşan bir derlemede yayımlandı. Bu cildi incelemek, Fransızca olarak nelerin yayımlandığını anlamaya ve belgelenmiş alımlanışı ünlü okurlara ilişkin anlatılardan ayırmaya yardımcı olur.

Jean Joseph Marie Amiot’nun çevirisi, Sun Tzu el yazmaları ve çevirileri arasında Avrupa’daki alımlanışın bir örneği olarak incelenir. Bunu anlamak için yayımlanan cildi, eserin sunuluş biçimini ve okurlarına ilişkin sonradan ortaya çıkan anlatıları birbirinden ayırmak gerekir.

Amiot 1772’de Fransızca olarak ne yayımladı?

Art militaire des Chinois adlı eser 1772’de Paris’te, Peder Amiot’nun çevirisiyle yayımlandı. Başlık, cildi eski Çin askerî eserlerinden oluşan bir derleme olarak sunar. Sun Tzu, tüm içeriğin yazarı olarak değil, bu derlemenin içinde yer alır.

Eser, Sun Tzu’nun Avrupa’daki tarihinde, risalesinin Fransızca olarak erken bir tarihte yayımlanmış olması nedeniyle özel bir yere sahiptir. Bu, metnin herhangi bir dile yapılan ilk çevirisi olduğu anlamına gelmez; İngilizce bir çeviri olmadığı ise zaten açıktır.

Amiot, Pekin’de yaşayan bir Cizvit misyoneriydi. Çeviri çalışmasını Çin’de yürüttü; eser daha sonra editoryal hazırlık ve Fransa’da yayımlanmak üzere Avrupa’ya ulaştı. Bu yolculuk, baskıyı anlamak için gerekli bağlamın bir parçasıdır.

Ciltte, Sun Tzu’ya atfedilen metinlerin yanı sıra Çin askerî meseleleriyle ilgili başka risaleler ve materyaller de bulunur. Bu bileşim, kitabı kaynak olarak kullanırken her bölümü dikkatle birbirinden ayırmayı gerektirir.

Kitapla risaleyi birbirinden ayırmak, yanlış atıfları önler. Antolojinin başka bir bölümünde yer alan bir talimat, yalnızca aynı ciltte bulunduğu için Sun Tzu’nun öğretisine dönüşmez. Amiot’ya doğru biçimde atıfta bulunmak için o noktada hangi eseri çevirdiğini ve ilgili bölümün metne mi, giriş yazısına mı yoksa ek materyale mi ait olduğunu belirtmek gerekir.

Metni nasıl sunup açıkladığı

Amiot’nun çevirisi, fikirleri sonraki bazı çevirilere kıyasla daha geniş biçimde ele alan bir anlatım sunar. Bu özellik okuma deneyimini etkiler: uzun bir ifade, daha özlü bir çeviriyi okuyan kişinin dipnotlarda ya da ayrı yorumlarda bulacağı açıklamaları içerebilir.

Bu gözlem, Amiot’nun tercihlerinin doğru ya da yanlış olduğunu tek başına kanıtlamaz. Bir çeviri tercihine hükmetmek için kullanılan Çince metni, metnin yorumlarını ve diğer olası okumaları karşılaştırmak gerekir. Kelime saymak ya da daha özlü bir üslubu tercih etmek bu sorunu çözmez.

Başlıklar da okumaya yön verir. Bir başlık, bölüm başlamadan önce bile dikkati belirli bir yoruma çekebilir. Bu nedenle editoryal başlıklarla doğrudan risaleye atfedilen içeriği birbirinden ayırmak gerekir.

Amiot’nun tercihlerini, tüm cilt için «harfi harfine» ya da «serbest» gibi basit bir etiket kullanarak sınıflandırmak yerine, bölümleri tek tek incelemek daha isabetlidir. Uzun bir çeviri, bir noktada aslına yakınken başka bir noktada açıklayıcı olabilir.

Sonraki çevirilerle karşılaştırma, sınırları belirlenmiş bölümler üzerinden yapılabilir. Giles ve Griffith’in çevirilerinin karşılaştırılması farklı sözcük dağarcıklarını ve editoryal tercihleri açıklamanın başka yollarını görmeyi sağlar. Soru, hangi ifadenin daha eski tınladığı değil; her çevirinin hangi nüansı koruduğu ve bunu desteklemek için nasıl bir açıklama sunduğudur.

Kronoloji de belgelere dayalı incelemeye sınır koyar. Yinqueshan bambu el yazmaları 1972’de keşfedildi; dolayısıyla Amiot bunlara erişememişti. Onun çevirisini 18. yüzyıldaki alımlanışın bir tanığı olarak okumak, sonraki arkeolojik bulgulardan haberdar olmak için kullanmaktan farklıdır.

Belgelenmiş alımlanış ve Napolyon’un okumuş olma ihtimali

Amiot’nun yayını, Avrupalı okurların Sun Tzu’ya atfedilen fikirlerin Fransızca bir çevirisini tanımasını sağladı. Bu alımlanış, eserle somut temasları ortaya koyabilecek baskılar, yazışmalar, atıflar ve diğer belgeler aracılığıyla incelenebilir.

Napolyon’un bu çeviriyi okuduğu iddiası daha temkinli ele alınmalıdır. Bu olasılık, Sun Tzu’nun Batı’daki alımlanışını konu alan metinlerde dile getirilmiştir; ancak okuduğuna dair doğrudan bir belge olmadan kanıtlanmış bir olguya dönüştürülmemelidir.

Bir kitabın erişilebilir olmasıyla bir kişinin onu okuması farklı olgulardır. Bir yayının uygun dönemde dolaşımda olması, kimin ona başvurduğunu kanıtlamaz. Askerî bir manevrayla bir özdeyiş arasındaki benzerlik de tek başına bir etkilenme ilişkisi kurmaya yetmez: bu benzerliğin tarihsel bir iddiaya dönüşmesi için önce belgelere dayalı bir bağ gerekir.

Bir mektup, kime ait olduğu belirlenebilen bir not ya da okuma kaydı, bu konunun daha sağlam bir temelde tartışılmasını sağlayabilir. Bir nüshaya sahip olmak bile tek başına kitabın ayrıntılı biçimde okunduğunu ya da fikirlerinin uygulandığını kanıtlamaz. Temkinli ifade şudur: Napolyon’un Amiot çevirisini okuduğu, yalnızca kronolojik olarak mümkün olduğu için kanıtlanmış sayılamaz.

Son olarak, tarihsel alımlanışla günümüz yorumunu birbirinden ayırmak gerekir. Thomas Cleary’nin yorumu farklı bir okuma çerçevesi sunar. Bunu Amiot ile karşılaştırırken, her giriş yazısının ve yorumun hangi unsurları içerdiğini belirlemek; bir çevirmenin tercihlerini eski yazarın sözleriyle birbirinin yerine kullanılabilecek şeylermiş gibi sunmamak gerekir.

Amiot’dan bir bölüme atıfta bulunurken baskıyı ve bölümün ait olduğu risaleyi belirtin. Fransızca çeviriyle sonradan yapılmış Türkçe çevirileri de birbirinden ayırın.

Sun Tzu çevirileri: el yazmaları, versiyonlar ve okuma ölçütleri bölümündeki tüm yazıları görüntüle