Bij het kiezen van een vertaling moet je verder kijken dan de naam op de omslag. De omgang met termen, de noten en de redactionele ingrepen maken het mogelijk om Giles en Griffith te vergelijken op basis van het beoogde gebruik van het boek.
Om de beste vertaling van Sun Tzu te vinden, moet je eerst bepalen waarvoor je het boek wilt lezen. De gids voor manuscripten en vertalingen van Sun Tzu geeft een overzicht van de verschillende versies; hier vergelijken we concrete keuzes van Lionel Giles en Samuel B. Griffith.
De vergelijking gaat uit van Giles’ geannoteerde Engelse vertaling uit 1910 en Griffiths editie uit 1963. De Nederlandse toelichtingen bij de termen zijn glossen bij deze analyse, geen citaten uit een commerciële Nederlandse editie.
De tekst en de bijbehorende toelichtingen
Bij Giles geven de noten interpretaties van Chinese commentatoren en lichten ze vertaalkeuzes toe. De lezer kan een passage volgen en vervolgens bekijken waarom die op een bepaalde manier kan worden gelezen. Dit notenapparaat is vooral nuttig wanneer een Chinees woord meerdere interpretaties toelaat.
Griffiths editie bevat een historische inleiding, commentaar, bijlagen, een bibliografie en een index, naast ander redactioneel materiaal. Dankzij die onderdelen kun je het onderzoek bij de verhandeling onderscheiden van de vertaalde hoofdstukken.
Deze verschillen in opbouw moet je beoordelen aan de hand van de taak. Als je een betoog zonder onderbrekingen wilt volgen, is het belangrijk dat je kunt zien waar de hoofdtekst verdergaat. Als je een woord wilt bestuderen, moet je de toelichting van de vertaler kunnen vinden en weten of er alternatieven worden besproken. Leesbaarheid en de mogelijkheid om een interpretatie te controleren zijn niet hetzelfde criterium.
Het volstaat ook niet om ‘filoloog’ tegenover ‘militair’ te zetten alsof het elkaar uitsluitende categorieën zijn. Een zinvolle vergelijking vraagt welke redenering elke noot biedt, welk probleem die probeert op te lossen en in hoeverre de lezer die kan controleren. De woordenschat van een vertaling kan technischer klinken zonder dat dit op zichzelf een grotere nauwkeurigheid ten opzichte van het origineel garandeert.
Drie keuzes waarmee je de versies kunt vergelijken
De titel van het eerste hoofdstuk: plannen maken of inschatten
Giles gebruikt Laying Plans, terwijl Griffith Estimatesgebruikt. Beide keuzes geven een andere eerste indruk van het hoofdstuk.
Als leesrichting nodigt ‘plannen maken’ uit om na te denken over wat je gaat doen, terwijl ‘inschattingen’ de aandacht richt op de omstandigheden die je vooraf moet onderzoeken. Dit verschil in nadruk vormt geen absolute tegenstelling: inschatten kan onderdeel zijn van plannen maken. Het is nuttig om te kijken hoe de titel aansluit op de rest van het hoofdstuk, in plaats van af te gaan op de geïsoleerde indruk van één woord.
Dao: morele wet of morele invloed
Voor een van de eerste factoren gebruikt Giles Moral Law, terwijl Griffith kiest voor een formulering die verband houdt met morele invloed.
De Nederlandse glossen ‘morele wet’ en ‘morele invloed’ roepen enigszins verschillende vragen op. De eerste kan doen denken aan een beginsel; de tweede aan het effect van iemands gedrag op anderen. Het gaat om een vergelijking van de nadruk die de uitdrukkingen leggen, niet om de bewering dat het Chinese woord twee volledig gescheiden betekenissen heeft.
Om de passage te beoordelen, moet je ook de toelichting verderop lezen: de relatie tussen degenen die leidinggeven en degenen die hen volgen. Een los woord vertalen kan verhullen wat de volgende zin verduidelijkt. Daarom is het verstandig om volledige betekenisvolle eenheden te vergelijken en niet met een woordenboek vol losse equivalenten een ranglijst van vertalingen samen te stellen.
Fa: methode en discipline of doctrine
Voor de vijfde factor gebruikt Giles Method and discipline, terwijl Griffith kiest voor doctrine. Het verschil laat zien hoe hetzelfde begrip kan worden weergegeven met een beschrijvende uitdrukking of met een meer geconcentreerde term.
‘Methode en discipline’ splitst het begrip op in twee woorden die relatief gangbaar zijn. ‘Doctrine’ brengt het samen in één categorie die de lezer in een militaire context moet begrijpen. De tweede formulering moet je niet automatisch opvatten als een religieuze overtuiging; de eerste geeft evenmin aanleiding om de passage te beperken tot individuele gehoorzaamheid.
Ook redactionele ingrepen tellen mee. Griffith vermeldt op bepaalde plaatsen in zijn editie dat hij materiaal heeft herschikt of keuzes heeft gemaakt over de indeling van de tekst. Wanneer een editie zulke ingrepen bevat, kun je de vergelijking niet beperken tot het zoeken naar paragrafen met hetzelfde nummer.
Als twee edities niet precies dezelfde volgorde aanhouden, moet je de inhoud terugvinden en de noten lezen waarin de verandering wordt toegelicht. Een vertaling kan keuzes maken die voor discussie vatbaar zijn en tegelijk de lezer voldoende informatie geven om die keuzes te herkennen en te onderzoeken.
Hoe kies je een editie op basis van het gebruik?
Voor een studie die zich richt op taalproblemen is het raadzaam Giles’ geannoteerde editie te raadplegen en elke passage samen met de bijbehorende noten te bestuderen. Wie ook een uitgebreide historische en militaire inleiding wil lezen, vindt dat terug in de opzet van Griffiths editie. Deze aanbevelingen hebben betrekking op de onderdelen van beide edities, niet op de universele superioriteit van de ene vertaling boven de andere.
Wie net begint, kan een eenvoudige test doen: lees hetzelfde fragment in beide edities, leg in eigen woorden uit wat je ervan begrijpt en bekijk daarna de noten. De vragen die na die tweede lezing overblijven, zijn belangrijker dan de eerste indruk van vlotheid. Een tekst die op het eerste gezicht helder lijkt, kan een dubbelzinnigheid stilzwijgend hebben opgelost die je juist wilt onderzoeken.
Je moet ook onderscheid maken tussen de vertaling en het kritisch apparaat. Twee edities kunnen vergelijkbare formuleringen van de tekst bieden en toch heel verschillende leeservaringen opleveren, omdat de ene uitgebreide noten bevat en de andere vrijwel alle commentaren weglaat. Als je een specifieke uitdrukking wilt onderzoeken, kunnen de noten net zo belangrijk zijn als de vlotheid van de vertaling.
Bij een Nederlandse editie moet je beginnen met de colofon- en copyrightgegevens. Ga na wie de Nederlandse versie heeft gemaakt, van welke tekst die is vertaald en of inleidingen en commentaren zijn behouden. De naam van Giles of Griffith op de omslag is niet voldoende om een Nederlandse zin letterlijk aan hen toe te schrijven. Ga er ook niet zonder meer van uit dat een herdruk al het materiaal uit de oorspronkelijke editie bevat.
Dit is vooral belangrijk wanneer een Nederlandse editie vermeldt dat ze is gebaseerd op een Engelse vertaling. Dan kan er tussen het Engels en het Nederlands nog een tweede vertaalstap zitten. Je moet een Nederlands woord niet rechtstreeks aan Sun Tzu, Giles of Griffith toeschrijven zonder te controleren wie dat woord daadwerkelijk heeft gekozen.
Je kunt de historische vergelijking uitbreiden met de vertaling van Amiot; voor een ander interpretatiekader kun je kijken naar de interpretatie van Thomas Cleary. Het is verstandig die vragen uit elkaar te houden: de geschiedenis van de receptie, woordkeuze en filosofische lezing zijn geen onderling uitwisselbare criteria.
De hier vergeleken oorspronkelijke edities verschenen vóór de ontdekking van de bamboemanuscripten van Yinqueshan in 1972. Om die materialen te bestuderen heb je latere documentatie nodig; een recente datum op de omslag van een herdruk bewijst niet dat de inhoud is bijgewerkt.
De keuze tussen Giles en Griffith hangt dus af van wat je wilt controleren. Wie woordenschat wil vergelijken, kan parallelle passages en noten bestuderen. Wie historische context zoekt, kan ook aandacht besteden aan inleidingen en bijlagen. In beide gevallen voorkom je door vertaalkeuzes te herkennen dat je een redactionele interpretatie verwart met een onvermijdelijk equivalent van de Chinese tekst.
Lees voordat je een editie kiest een fragment met zowel de tekst als de noten. Controleer de vertaalgegevens en welke materialen zijn behouden; het aantal pagina’s geeft op zichzelf geen antwoord op die vragen.
Bekijk alle artikelen in Vertalingen van Sun Tzu: manuscripten, versies en leescriteria
